ICAM2026: Akran Desteği Konusunda 1.000 Vakanın Öğrettikleri

1 Ekim 2026 tarihinde İstanbul’da gerçekleştirilen 3. Uluslararası Havacılık ve Uzay Tıbbı Kongresi (ICAM 2026), havacılık emniyeti ve insan faktörleri açısından dönüm noktası niteliğinde bir araştırmaya ev sahipliği yaptı. Center for Aviation Psychology kurucularından Klinik Havacılık Psikoloğu Aedrian Bekker ile Sarah Gordon, Rob Bor ve Ruth Henderson tarafından hazırlanan "Peer Support in Aviation: What Are We Learning from 1,000 Cases?" başlıklı çalışma, Aedrian Bekker tarafından katılımcılara sunuldu. Bu araştırma, havacılıkta akran desteği (peer support) uygulamalarının 1.000'den fazla vaka üzerinden elde edilen somut verilerle analiz edildiği küresel ölçekteki en geniş veritabanı incelemesidir.

Akran Desteği Nedir ve Neden Bir Köprü İşlevi Görür?

Havacılıkta akran desteği, eğitimli meslektaşların (akranların), mesleki veya kişisel hayatlarında zorluk yaşayan havacılara gizlilik esasına dayalı olarak pratik, duygusal ve psikolojik destek sunduğu resmi bir yapıdır. Aslında günlük hayatta arkadaşlarımızla veya meslektaşlarımızla dertleşerek informal bir akran desteğini sürekli kullanırız. Ancak havacılık sektörünün karmaşık, yoğun ve zaman zaman yalnızlaştırıcı yapısında bu informal bağlar her zaman kurulamamaktadır.

Lisans kaybı veya mesleki yaptırım kaygısı taşıyan havacılar, yaşadıkları zihinsel sıkıntıları veya stres unsurlarını doğrudan sağlık otoritelerine veya klinik uzmanlara aktarmaktan çekinebilirler. İşte akran desteği tam bu noktada devreye girerek, çekinceli ve endişeli havacıların profesyonel yardım mekanizmalarına erken aşamada ulaşmasını sağlayan emniyetli bir köprü görevi üstlenir. Günümüzde EASA, FAA, Avustralya ve Yeni Zelanda gibi önde gelen havacılık otoriteleri tarafından desteklenen bu model, dünya genelinde havacı esenliği paketlerinin standart bir parçası haline gelmiştir.

1.000 Vakanın Demografik Analizi: Kimler Destek Arıyor?

Bağımsız bir araştırma psikoloğu tarafından incelenen ve yapılandırılan veri tabanı, akran desteğini kullanan havacılara dair çok çarpıcı demografik bulgular ortaya koymaktadır:

• Cinsiyet Dağılımı: Akran desteği sistemine başvuranların %88'ini erkek, %12'sini ise kadın havacılar oluşturmaktadır. Sektör genelinde kadın pilot oranının bazı şirketlerde %5 veya altında olduğu göz önüne alındığında, kadın havacıların bu desteğe oran olarak daha fazla ilgi gösterdiği ve başvurduğu anlaşılmaktadır.

• Görev ve Unvan Dağılımı: Başvuruda bulunanların büyük bir çoğunluğunu Yardımcı Pilotlar oluştururken, Kaptan Pilotların oranı %19'da kalmaktadır. Yardımcı Pilotların daha yüksek oranda (%78) başvurması kariyer safhası veya yaş faktörüyle ilişkili olabilir.

• Eğitmen Kaptan Pilotların Durumu: Topluluklarında kıdemli ve saygın bir konuma sahip olan Eğitmen Kaptan Pilotların kişisel veya mesleki zorluklar yaşadıklarında yardım istemeleri oldukça zor ve yıpratıcı bir süreçtir; bu nedenle bu gruptaki başvurular özel bir hassasiyet taşımaktadır.

İletişim süreleri incelendiğinde, başvuruların 10 dakikalık kısa bir bilgi talebinden, eğitim/disiplin süreçleri veya yas gibi uzun soluklu vakalarda 65 saati aşan takiplere kadar geniş bir yelpazeye yayıldığı görülmektedir. Ortalama bir vaka ise 4,5 saate yayılan 3 ila 6 görüşme ile tamamlanmaktadır.

Havacılar Hangi Konularda Desteğe İhtiyaç Duyuyor?

Araştırmada havacıların akran desteğine başvurma nedenleri sıralandığında ilk sırada eğitim kontrolleri (training checks) yer almaktadır. Özellikle tip eğitimi (initial training) ve Kaptan Pilotluk yükseltme eğitimi (command training) süreçleri havacılarda en yüksek stres oluşturan unsurlardır.

Sıralamadaki diğer temel başlıklar ise eş/partner ilişkileri ve aile içi iletişim sorunlarıdır. İki ilişki kategorisi birleştirildiğinde, ikili ilişkilerin havacıların zihinsel dengesi üzerinde son derece belirleyici olduğu görülmektedir.

Burada dikkat çekici olan husus, havacıların sisteme "depresyon" veya "anksiyete" gibi klinik tanı terimleriyle başvurmamasıdır. Havacılar klinik tanımlarla değil, hayatın içinde karşılaştıkları somut zorluklarla (eğitim stresi, ilişki problemleri vb.) yardım talep etmektedir. Akran desteği, bu gündelik stres faktörlerini derinleşmeden ele alarak büyük bir koruyucu işlev üstlenmektedir.

Risk Yönetimi ve Emniyete Katkı: Gerçek Sahiplenme

Akran desteği programlarına dair en sık sorulan soru, uçuş emniyetini riske atabilecek durumların nasıl yönetildiğidir. Araştırma verileri, ilk değerlendirmelerde vakaların %98,5 gibi ezici bir çoğunluğunun hiçbir üst seviyeye bildirim veya kriz müdahalesi (escalation) gerektirmediğini göstermektedir. Yalnızca %1,5'lik çok küçük bir oran operasyonel emniyet riski çerçevesinde üst mekanizmalara aktarılmıştır.

Ayrıca, başvurulan vakaların %76'sı (yaklaşık dörtte üçü) tamamen akran desteği çerçevesi içinde çözüme kavuşturulmuş; sadece %24'ü klinik uzmanlara veya Uçuş Tabiplerine (AME) yönlendirilmiştir. Bu durum, akran desteğinin sorunların büyümesini ve sağlık kaynaklarının gereksiz yere meşgul edilmesini önlediğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Süreç sonunda havacıların kişisel ve mesleki zorlanma seviyelerinde belirgin bir iyileşme kaydedilmiştir. Başvuranların duyduğu yüksek memnuniyet ve minnet duygusu, gönüllü meslektaşlarının sunduğu samimi anlayış ve Psikolojik Güvenlik ortamından kaynaklanmaktadır.

Sonuç

Aedrian Bekker ve ekibinin 1.000'den fazla vaka üzerinden sunduğu bu çalışma, akran desteğinin havacılıkta lüks değil, emniyet sisteminin vazgeçilmez bir unsuru olduğunu kanıtlamaktadır. Havacıların yardım istemekten çekinmediği, gizliliğin korunduğu ve yargılanma korkusunun olmadığı bir Psikolojik Güvenlik ortamı sağlandığında hem bireysel esenlik korunmakta hem de uçuş emniyeti en üst seviyeye çıkarılmaktadır. Kokpitte ve tüm operasyonda emniyet, birbirimize kulak verdiğimiz ve mesleki dayanışmayı bir emniyet kültürü haline getirdiğimiz sürece sürdürülebilir olacaktır.

Kaynakça

Bekker, A., Gordon, S., Bor, R., & Henderson, R. (2026, 1 Ekim). Peer Support in Aviation: What Are We Learning from 1,000 Cases? [Kongre sunumu]. 3rd International Congress of Aerospace Medicine (ICAM 2026), İstanbul, Türkiye.