ICAM2026: Pilot Zihinsel Sağlığında Kontrol Listesi Devrimi

Giriş: İstanbul'da Ödülle Taçlanan Bir Araştırma

1 - 3 Ekim 2026 tarihlerinde İstanbul’da gerçekleştirilen 3. Uluslararası Havacılık ve Uzay Tıbbı Kongresi (3rd International Congress of Aerospace Medicine - ICAM 2026), uçuş emniyeti ve insan faktörleri alanında küresel ölçekte son derece kıymetli çalışmalara ev sahipliği yaptı. Kongrede sunulan çalışmalar arasında, Avrupa Havacılık Psikolojisi Derneği (EAAP) akredite Havacılık Psikoloğu, Klinik ve Adli Psikolog Louise Farrell-Doyle tarafından sunulan "From Evidence to Checklist: Development of a Mental Health Quick Reference Handbook (QRH) for Pilot Self-Assessment and Help-Seeking" başlıklı bildiri büyük bir yankı uyandırdı. Buckinghamshire New University Havacılık ve Emniyet Okulu bünyesinde Dr. Leah A. Fox, Dr. Nicola Mallowan ve Marco Chan süpervizörlüğünde yürütülen iki yıllık doktora araştırmasına dayanan bu çalışma, kongrenin Sözlü Sunum Ödülleri (Oral Presentation Awards) kapsamında üçüncülük ödülüne (joint Third Place) layık görüldü.

Çalışma, pilotların zihinsel sağlık sorunları için yardım ararken karşılaştıkları psikolojik ve bürokratik engelleri ortadan kaldırmayı amaçlayan yenilikçi bir saha aracı sunmaktadır.

Güven Bunalımı ve Haritasız Yolculuklar

Germanwings trajedisinin üzerinden on yılı aşkın bir süre geçmiş olmasına rağmen, sektörde kurulan yasal mekanizmalar ile pilotların sisteme duyduğu güven arasındaki makas henüz tam anlamıyla kapanmamıştır. 2018 yılından bu yana Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı (EASA) düzenlemeleri uyarınca ticari havayollarında Akran Desteği (Peer Support) programları ve Adil Kültür (Just Culture) prensipleri yasal bir zorunluluk haline getirilmiştir.

Buna karşın, araştırma kapsamında 205 ticari pilotla yapılan anket verileri sektördeki çarpıcı gerçeği gözler önüne sermektedir:

Pilotların yalnızca %47'si akran destek programlarının gizliliğine güven duymakta, %59'u sağlık sertifikasını (lisansını) kaybetme endişesiyle yardım almaktan çekinmekte ve %61'i herhangi bir zihinsel sıkıntı yaşadığında kimseye haber vermeden özel bir psikoloğa gitmeyi tercih etmektedir.

Saha görüşmelerinde derinleşildiğinde, bu güvensizliğin altında yatan temel nedenin belirsizlik olduğu görülmektedir. Kırık bir kolun operasyonel süreci son derece nettir: Tedavi uygulanır, iyileşme belgelenir, Uçuş Tabibi (AME) ile görüşülür ve kokpite dönülür. Ancak evde yaşanan zorlu bir yılın, ailevi bir krizin veya tükenmişlik hissinin böylesi net bir haritası yoktur. Belirgin bir harita bulunmadığında havacılar bu yolculuğa çıkmaktan çekinmektedir. Louise Farrell-Doyle'un ifade ettiği gibi: "Pilotlar yardımı reddetmiyor. Haritalandırılmamış bir yolculuğu reddediyor."

MH-01 QRH Modeli: Korkuyu Yıkıp Süreci Standartlaştırmak

Pilotların uçuş sırasında anormal durumlarda (abnormalities) veya acil hallerde refleks olarak başvurduğu ilk araç Kontrol Listesi (Checklist / QRH) formatıdır. Araştırmacı, kokpit kültürünün bu tanıdık ve güven veren zihinsel yapısını zihinsel sağlık değerlendirmesine uyarlayarak MH-01 kodlu Pilot Zihinsel Sağlık Kendi Kendini Değerlendirme El Kitabı (QRH) taslağını geliştirmiştir.

Kartın en üst kısmında, pilotlarda oluşan "yardım istersem lisansım derhal askıya alınır" şeklindeki felaketleştirme algısını kırmak için istatistiksel taban oranı (base rate) verisi yer almaktadır. Simons ve arkadaşlarının (2021) altı ulusal havacılık otoritesinden 82.435 EASA pilot muayenesini kapsayan verilerine göre, sağlık değerlendirmelerinin %99,6'sında psikiyatrik veya psikolojik elenme yaşanmamaktadır. Her 1.000 pilot muayenesinden 979'u uçuşa doğrudan uygun (fit to fly) bulunurken, uçuştan çekilen 21 vakadan yalnızca yaklaşık 4'ü psikiyatrik veya psikolojik bir tanı kaynaklıdır.

Dört Kapı ve Renk Kodlu Destek Rotaları

MH-01 kılavuzu, karmaşık zihinsel durumları netleştiren dört aşamalı bir süzgeç (gate) ve renk kodlu rotalardan oluşmaktadır:

• Acil Emniyet - Kırmızı Rota: İntihar veya kendine/başkalarına zarar verme düşüncesi, psikotik veya manik semptomlar ya da kontrolsüz alkol/madde kullanımı durumunda süreç doğrudan Kırmızı Rota’ya yönlendirilir. Amaç uçuş emniyetini derhal korumak; Akran Desteği, AME ve Havacılık Tıp Merkezlerinin (AeMC) katılımıyla acil emniyet planlaması, geçici uçuştan çekilme, tedavi ve uzman değerlendirmesi yürütmektir.

• Eşik Maddeleri - Turuncu-2 Rota: İki haftadan uzun süren çökkünlük veya anksiyete, belirgin kötüleşme, günlük yaşamı veya operasyonel emniyeti olumsuz etkileme ya da çevrenin emniyet kaygısı bildirmesi halinde Turuncu-2 Rota devreye girer. Pilot kendi kendini uçuştan çekmeyi (self-grounding) değerlendirir; Akran Desteği ve Havacılık Psikoloğundan gizli tavsiye alarak süreci otoriteye intikal etmeden destek seviyesinde yönetir.

• Sertifikasyon Soruları - Turuncu-1 Rota: Yeni bir psikoaktif ilaç kullanımı, belirsiz bir tıbbi tanı veya sonraki muayenede bildirim gereksinimi şüphesi varsa Turuncu-1 Rota seçilir. Akran Desteği, Havacılık Psikoloğu veya AME ile yapılan gizli görüşmeyle süreç netleştirilir; erken iletişim pilotun zamanlamayı ve süreci kendi kontrolünde tutmasını sağlar.

• Diğer Tüm Durumlar ve Önleme - Yeşil Rota: Yas, boşanma, ailevi gerilimler, nöbet ve yaşam tarzı baskısı, tükenmişlik riski veya uyku problemleri gibi gündelik stres unsurları doğrudan Yeşil Rota’ya yönlendirilir. Pilot, hiçbir otomatik tıbbi yaptırımla karşılaşmadan gizli akran desteği veya danışmanlık alır ve emniyet riski doğmadığı sürece uçmaya devam eder.

Şüphe durumunda Yeşil Rota ile başlanması ve ihtiyaç halinde üst basamaklara geçilmesi önerilmektedir. Kılavuz bir tanı aracı değil, Psikolojik Güvenlik ortamında öz değerlendirme sağlayan bir tartışma yardımcısıdır.

Sonuç

ICAM 2026 Kongresi’nde ödüle layık görülen bu çalışma, havacılıkta Psikolojik Güvenlik ilkesinin soyut bir temenniden somut bir operasyonel araca nasıl dönüştürülebileceğini göstermektedir.

Pilotların zihinsel sağlık kaygılarını saklamak yerine erken aşamada dile getirmelerini sağlayan MH-01 QRH modeli, belirsizlikleri ortadan kaldırarak hem bireysel esenliği hem de gökyüzündeki emniyet marjını en üst seviyeye taşımaktadır. Unutmayalım ki, kokpitte emniyetli bir uçuş, ne zaman ve nasıl yardım isteyeceğini net şekilde bilen sağlıklı zihinlerle mümkündür.

Kaynakça

• Farrell-Doyle, L. (2026, 1-3 Ekim). From Evidence to Checklist: Development of a Mental Health Quick Reference Handbook (QRH) for Pilot Self-Assessment and Help-Seeking [Sözlü sunum]. 3rd International Congress of Aerospace Medicine (ICAM 2026), İstanbul, Türkiye.

• Farrell-Doyle, L. (2026). PILOT MENTAL HEALTH SELF-ASSESSMENT QRH v0.13 (DRAFT). Buckinghamshire New University.

• Simons, R., et al. (2021). Aeromedical assessment outcomes across EASA Member States. Aviation Medicine Journal, 82, 435.