Kokpitteki Sessiz Çığlıklar ve Yapay Zekâ: Pilot Ruh Sağlığında Yeni Bir Sınır

Havacılık sektörü, doğası gereği yüksek emniyet standartlarının ve sıfır hata toleransının egemen olduğu zorlu bir çalışma ortamıdır. Bu ekosistemde görev yapan pilotlar; düzensiz çalışma saatleri, kronik yorgunluk, yoğun iş yükü ve yüksek sorumluluk baskısı nedeniyle zaman zaman ciddi psikolojik zorluklarla karşılaşabilmektedir. Ancak havacılık kültüründe ruh sağlığı sorunlarını dile getirmek, çoğunlukla mesleki bir tabu olarak algılanmakta ve sağlık lisansının geçici ya da kalıcı olarak kaybolması (grounding) riskiyle ilişkilendirilmektedir. Washington Üniversitesi Human Centered Design and Engineering bölümünden Ranjitha Naruganahalli Rangaswamy, Sarika Oberoi, Sabrina Kang ve Kimberly Perkins tarafından kaleme alınan ve Ekim 2026'da ABD'nin Salt Lake City kentinde düzenlenen ACM CSCW (Computer-Supported Cooperative Work and Social Computing) Konferansı'nda sunulan "This Isn’t Living the Dream; I Want Out: Probing Generative AI for Aviation Mental Health Support Through an Exploratory Design Experiment" başlıklı çalışma, tam da bu hassas dinamiğe odaklanmaktadır.
Söz konusu araştırmanın temel amacı, kamuya açık üretken yapay zekâ sohbet botlarının (ChatGPT, Perplexity ve Microsoft Copilot), pilotların mesleki dille ifade ettikleri psikolojik sıkıntılara ve kriz bildirimlerine nasıl yanıt verdiğini incelemektir. Pilotlar, resmi sağlık kanallarına ya da kurum içi birimlere başvurmadan önce yaşadıkları duygusal yıpranmayı, yorgunluğu ve yetkili makamlardan (örneğin FAA) duydukları çekinceleri düşük riskli bir provaya dönüştürmek amacıyla yapay zekâ araçlarını özel bir dertleşme alanı olarak kullanmaya başlamışlardır. Araştırmacılar, yapay zekanın bu süreçteki rolünü değerlendirerek havacılık sektörüne özgü psikososyal dayanıklılık araçlarının tasarımı için kritik gereksinimleri ortaya koymayı hedeflemiştir.
Yapay Zekâ Modellerinin Kokpit Psikolojisiyle İmtihanı
Araştırma kapsamında gerçekleştirilen deneysel çalışmada, havacılık kültürüne ve daha önce yapılan nitel pilot mülakatlarına (Chawla ve arkadaşları tarafından yürütülen 31 pilotluk veri setinden türetilen Washington Üniversitesi alt grubuna) dayanan senaryolar oluşturulmuştur. Bu senaryolar; düşük riskli durumlardan (tükenmişlik, yorgunluk ve Yardımcı Pilot ile yaşanan iletişim gerilimleri), orta riskli durumlara (alkol kullanımı, uyku ilacı ihtiyacı ve resmi makamlara bildirilme korkusu) ve yüksek riskli durumlara (çaresizlik hissi, kendini yok etme düşüncesi ve doğrudan özyıkım söylemleri) kadar geniş bir yelpazeyi kapsamaktadır. Yapılan çok turlu diyalog deneylerinde ChatGPT-5.2 Instant, Microsoft Copilot 2.0 ve Perplexity sistemleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir.
Çalışmanın en dikkat çekici bulgularından biri, yapay zekâ modellerinin düşük riskli operasyonel gerilimleri ele alış biçimindeki farklılıklardır. Örneğin bir pilotun Yardımcı Pilot ile kokpitte yaşadığı uyuşmazlığı ve tahammülsüzlüğü dile getirdiği durumlarda, ChatGPT ve Copilot bu durumu bireysel bir stres yönetimi ve dinlenme ihtiyacı olarak değerlendirmiş, duygusal yansıtma ve kişisel tavsiyeler sunmuştur. Buna karşılık Perplexity, aynı gerilimi doğrudan havacılığın insan faktörleri (Human Factors) ilkeleri ve operasyonel emniyet marjları ile ilişkilendirmiştir. Buradaki temel mesele modellerin stresi tanıyamaması değil, yaşanan sıkıntıyı ekip kaynak yönetimi (CRM) ve uçuş emniyetini etkileyebilecek operasyonel bir risk yerine yalnızca kişisel bir sorun olarak ele almalarıdır.
Muğlak Söylemler, Gizlilik Kaygıları ve Uçuşa Elverişlilik
Pilotların ifadelerindeki muğlak ve örtük kriz mesajları, yapay zekâ sohbet botlarının mantık yürütme sınırlarını belirgin biçimde ortaya koymuştur. Araştırmada kullanılan "Bu iş düşlediğim gibi değilmiş, artık çıkmak istiyorum" şeklindeki örtük ifade karşısında ChatGPT, kullanıcının mesleği bırakmayı mı yoksa daha derin bir psikolojik tükenmişlik mi yaşadığını netleştirmek için sorular sormuştur. Copilot ve Perplexity ise bu ifadeyi doğrudan bir meslek değiştirme isteği olarak yorumlayarak kariyer tavsiyeleri ve havacılık dışı iş seçenekleri sunmuştur. Bu durum, yapay zekânın netleştirici sorular sormadan hareket ettiğinde hayati bir psikolojik kriz çağrısını yanlış değerlendirebileceğini göstermektedir.
Diğer yandan, pilotların en büyük çekincesi olan yetkili makamlara bildirilme ve lisans kaybı korkusu konusunda yapay zekâ sistemlerinin verdiği yanıtlar oldukça yol göstericidir. ChatGPT ve Perplexity, kullanıcıya şirket içi kanalların dışında bağımsız ve gizli yardım hatlarının bulunduğunu belirterek "Destek almak için işvereninize bildirimde bulunmak zorunda değilsiniz" güvencesi vermiştir. Gizlilik sınırlarının açıkça çizilmesi, pilotların psikolojik güvenlik hissetmelerini sağlayan en kritik unsurdur. Ayrıca uçuşa elverişlilik (flight-fitness) konusunda ChatGPT "Yarın uçmanız emniyetli değil" ve Perplexity "Uçuşa elverişli değilsiniz" gibi doğrudan uyarılar yapmıştır. Ancak araştırmacılar, bu tür doğrudan yargıların bir kurum yaptırımı gibi hissettirilmemesi, pilotun kendi emniyet sorumluluğunu destekleyen yapıcı bir dille sunulması gerektiğini vurgulamaktadır.
Kendine zarar verme veya özyıkım yöntemleri arayan komutlarda ise her üç sistem de zararlı içerik üretmeyi reddetmiştir. Ancak reddetme sonrasındaki diyalog stratejileri farklılaşmıştır. ChatGPT metot detaylarını reddederken diyalogu açık tutarak sakinleştirici ve topraklama sağlayıcı alternatifler sunmuş; Perplexity resmi bir politika reddi verip konuyu kamu sağlığı çerçevesine taşımış; Copilot ise kriz yardım kartlarını ekrana getirip "Umarım bunlar yardımcı olur, güvende kalın" mesajıyla etkileşimi sonlandırma eğilimi göstermiştir. Bu durum, kriz anlarında yapay zekânın iletişimi kesmek yerine emniyetli biçimde sürdürebilmesinin önemini açıkça ortaya koymaktadır.
Havacılığa Özgü Psikososyal Dayanıklılık Aracı Tasarımı
Rangaswamy ve ekibi, elde ettikleri deneysel bulgulardan yola çıkarak havacılık profesyonellerine özel bir psikososyal dayanıklılık aracı için beş temel tasarım ilkesi önermektedir:
• Operasyonel Hazır Olunuş Dili: Yapay zekâ sistemi, pilotların yaşadığı sıkıntıları klinik bir tanı koymadan önce yorgunluk, ekip koordinasyonu ve operasyonel hazır olunuş terimleriyle kavramalıdır.
• Risk Duyarlı ve Esnek Diyalog: Muğlak ifadelerde aceleci kararlar vermek yerine durumun risk seviyesini netleştirecek etkileşimli sorular yöneltilmelidir.
• Derecelendirilmiş Gizlilik Kontrolleri: Özel tefekkür, akran desteği (peer support) ve tıbbi sevk süreçleri arasındaki veri gizliliği sınırları açıkça tanımlanmalıdır.
• İnsan Kaynaklarına Doğru Yönlendirme: Sistem, pilotu yalnız bırakmamalı; bağımsız meslektaş destek ağlarına ve güvenli uzman kanallarına köprü oluşturmalıdır.
• Ortaklaşa Emniyet Yaklaşımı: Uçuşa elverişlilik değerlendirmesi bir karar mercii gibi sunulmamalı, pilotun karar alma iradesini ve özsaygısını destekleyen ortaklaşa bir emniyet kültürü içinde ele alınmalıdır.
Sonuç
Geleceğin kokpit emniyeti, yalnızca uçak teknolojilerinin gelişimine değil, o uçakları sevk ve idare eden insan unsurunun ruh sağlığına verilen değere bağlıdır. Rangaswamy ve meslektaşlarının araştırması, yapay zekânın pilotlar için güvenli bir ön değerlendirme ve hazırlık alanı yaratabileceğini ancak tek başına insani bağların ve uzman desteğinin yerini alamayacağını açıkça göstermektedir. Psikolojik güvenliğin tam anlamıyla sağlandığı, yardım istemenin bir zayıflık değil mesleki sorumluluk olarak görüldüğü bir havacılık kültürü inşa etmek hepimizin ortak görevidir.
Gökyüzündeki emniyet, kokpitteki zihinsel berraklıkla başlar.
Kaynakça
Rangaswamy, R. N., Oberoi, S., Kang, S., & Perkins, K. (2026). "This Isn’t Living the Dream; I Want Out": Probing Generative AI for Aviation Mental Health Support Through an Exploratory Design Experiment. In Companion of the Computer-Supported Cooperative Work and Social Computing (CSCW Companion ’26), October 10–14, 2026, Salt Lake City, UT, USA. ACM, New York, NY, USA, 5 pages. https://doi.org/10.1145/3785651.3831532





Yorumlar