top of page

Havacılıkta İnsan Faktörleri: EASA 2026 Raporunun Ortaya Koyduğu Emniyet Tablosu

2 gün önce
8 dakikada okunur

"EASA Annual Safety Recommendations Review 2026" raporundan hareketle; karar verme, durumsal farkındalık, iletişim ve operasyonel disiplin üzerine bir değerlendirme


Havacılıkta meydana gelen kazalar ve ciddi olaylar çoğu zaman teknik arızalar, meteorolojik koşullar veya operasyonel hatalar üzerinden değerlendirilir. Oysa bir olayın nasıl başladığını, nasıl geliştiğini ve neden kazaya dönüştüğünü anlamak için insan faktörlerini de incelemek gerekir. Pilotun karar verme süreci, kokpit içi iletişim, hava trafik kontrolüyle koordinasyon, iş yükü yönetimi, durumsal farkındalık ve prosedürlere bağlılık, uçuş emniyetini doğrudan etkileyen unsurlardır.


EASA tarafından yayımlanan Annual Safety Recommendations Review 2026, Avrupa havacılık sisteminin 2025 yılına ait emniyet performansını farklı operasyon alanları üzerinden değerlendiriyor. Rapordaki veriler, birçok alanda kaza ve ölüm sayılarının önceki on yılın ortalamasında veya altında kaldığını gösteriyor. Bununla birlikte bazı operasyon türlerinde ciddi olayların ve belirli kaza kategorilerinin hâlâ yüksek risk taşıdığı görülüyor.


Raporun insan faktörleri açısından dikkat çeken tarafı, farklı hava aracı ve operasyon türlerinde benzer sorunların tekrar karşımıza çıkması. Kontrol kaybı, hava araçları arasındaki yakın geçişler, haberleşme aksaklıkları, yanlış veya eksik durumsal değerlendirme ve operasyonel koşulların doğru yönetilememesi, farklı alanlarda emniyet açısından belirleyici olmaya devam ediyor.


1. Karar Verme ve Durumsal Farkındalık: Kontrol Kaybına Giden Süreç

Uçuş emniyetini etkileyen en önemli insan faktörlerinden biri, pilotun değişen koşulları doğru değerlendirebilmesi ve zamanında karar verebilmesidir. Özellikle meteorolojik koşulların hızla değiştiği, görüşün azaldığı veya uçuşun planlanan şartlardan uzaklaştığı durumlarda karar verme süreci daha da önemli hâle gelir.


EASA raporunda helikopter operasyonları için öne çıkan konulardan biri, görerek uçuş kuralları (VFR) altında gerçekleştirilen bir uçuşun istemeden aletli meteorolojik koşullara (IMC) girmesidir. VFR uçuş sırasında pilotun dış görsel referanslarını kaybetmesi, mekânsal yönelim bozukluğuna ve devamında uçuşta kontrol kaybına (LOC-I) neden olabilir. Rapora göre, istemeden IMC koşullarına girilmesi helikopterlerde kontrol kaybının önemli öncüllerinden biridir.


Helikopterlerin uçuş karakteristikleri de bu riski artırabilir. Raporda, helikopterlerin dinamik açıdan kararsız yapısına dikkat çekilerek dış görsel referansların kaybedilmesi ve uçuş göstergelerinin yeterince takip edilmemesi durumunda kontrol kaybının çok hızlı gelişebileceği belirtiliyor.


Bu noktada insan faktörleri açısından üzerinde durulması gereken konu, pilotun yalnızca mevcut uçuş koşullarını değerlendirmesi değil, koşulların nereye doğru ilerlediğini de öngörebilmesidir. Görüş mesafesinin azalması, bulut tabanının düşmesi veya arazi koşullarının görsel referansları kısıtlaması gibi işaretler, uçuşun devamına ilişkin kararların yeniden değerlendirilmesini gerektirir.

Benzer bir risk, sabit kanatlı hava araçlarında da görülüyor. EASA'nın 2020–2024 dönemine ilişkin verilerine göre, karmaşık olmayan uçaklarla gerçekleştirilen ticari olmayan operasyonlarda meydana gelen 129 ölümcül kazanın 58'i uçuşta kontrol kaybı (LOC-I) kategorisinde yer alıyor. Kontrollü uçuşta araziye çarpma (CFIT) ve alçak irtifa operasyonları da bu kazalarda öne çıkan diğer kategoriler arasında bulunuyor.


Bu veriler, kontrol kaybının tek bir hava aracı türüne özgü olmadığını gösteriyor. Uçuşun farklı safhalarında enerji yönetiminin, hava aracının performans sınırlarının ve çevresel koşulların doğru değerlendirilmesi gerekiyor. Özellikle düşük irtifada manevra, kalkış ve yaklaşma gibi hata payının sınırlı olduğu safhalarda yanlış kararların telafi edilmesi için yeterli zaman ve irtifa bulunmayabilir.


İnsan faktörleri açısından burada öne çıkan temel konu, riskin erken fark edilmesi ve gerektiğinde uçuş planından vazgeçebilme iradesidir. Emniyetli karar verme, her koşulda uçuşu tamamlama hedefinden önce gelir.


2. İletişim, Ekip Koordinasyonu ve Hava Trafik Farkındalığı

Havacılıkta iletişim, yalnızca bilgi aktarımı değildir. Uçuş ekibi ile hava trafik kontrolü (ATC) arasındaki haberleşme, hava araçlarının birbirinden ayrılmasını, trafik akışının düzenlenmesini ve ortak bir trafik algısının oluşturulmasını sağlar.


EASA'nın helikopter operasyonlarına ilişkin değerlendirmesinde, uçuş ekipleri ile hava trafik kontrolü arasındaki yanlış anlaşılmaların veya haberleşmenin kaybedilmesinin önemli bir katkı faktörü olduğu belirtiliyor. Bu tür aksaklıklar, pilotun durumsal farkındalığını azaltabiliyor; verilen müsaadelerin veya diğer hava araçlarının niyetlerinin yanlış anlaşılmasına ve uçaklar arasında yetersiz ayırmaya yol açabiliyor.


2025 yılında helikopterlerde ciddi olaylar bakımından en sık karşılaşılan kategori, havada çarpışma ve yakın geçiş olaylarını kapsayan MAC-Airprox oldu. Bu kategoride 22 ciddi olay raporlandı. Aynı yıl bir ölümcül havada çarpışma kazası da meydana geldi. Ayrıca rapor, 2023–2025 döneminde iki helikopterin havada çarpışması sonucu beş kişinin hayatını kaybettiği bir kazaya yer veriyor.


Bu olaylar, trafik farkındalığının ve görerek ayırma prensibinin önemini yeniden ortaya koyuyor. Pilotların çevrelerindeki hava trafiğini takip etmesi, diğer hava araçlarının muhtemel hareketlerini değerlendirmesi ve haberleşme yoluyla elde ettikleri bilgileri görsel gözlemle desteklemesi gerekiyor.


Benzer bir durum pist ihlallerinde de karşımıza çıkıyor. EASA raporunda iki farklı olay örneği dikkat çekiyor. Bunlardan ilki, 23 Ekim 2023 tarihinde Stuttgart Havalimanı'nda meydana geldi. İniş yapan bir Boeing 737, kalkış için hızlanmakta olan bir Airbus A321 pistteyken pist eşiğinin üzerinde 18 feet seviyesine kadar alçaldı. Soruşturmada son dakika kalkış sırası değişikliği, gerekli sürenin yanlış hesaplanması ve pas geçme talimatının gecikmesi olayın nedenleri arasında gösterildi.


İkinci olay ise Eylül 2025'te Nice Havalimanı'nda yaşandı. Bir hava aracı, bir pistte iniş izni almasına rağmen diğer paralel pistte kalkış için bekleyen hava aracının üzerinden geçti ve ardından pas geçti. Olayla ilgili soruşturma raporun yayımlandığı sırada devam ediyordu.

Bu iki olay, farklı tarihlerde ve farklı koşullarda meydana gelmiş olsa da ortak bir noktaya işaret ediyor: Pist operasyonlarında doğru bilgi aktarımı, talimatların doğru anlaşılması ve zamanında müdahale büyük önem taşıyor. Özellikle son dakika değişiklikleri, yoğun trafik ve zaman baskısı altında ekiplerin ortak bir operasyonel tabloyu koruması gerekiyor.


3. İş Yükü, Dikkat Yönetimi ve İnsan Performansı

İnsan performansı sınırsız değildir. Dikkat, algılama, hafıza ve karar verme kapasitesi; iş yükü, yorgunluk, stres ve çevresel koşullardan etkilenebilir. Havacılık operasyonlarında aynı anda birden fazla görevin yürütülmesi gerektiğinde, bu sınırlılıkların farkında olmak emniyet açısından önem taşır.


EASA'nın karmaşık uçak operasyonlarına ilişkin 2025 verileri, insan performansının uçuşun farklı safhalarında nasıl etkilenebildiğine dair örnekler sunuyor. Raporda ciddi yaralanmaların sayısının 17'ye yükseldiği ve bunun son on yılın en yüksek değeri olduğu belirtiliyor. Yaralanmalara neden olan olaylar arasında türbülans, merdiven kullanımı, kuyruk türbülansı, TCAS çözüm tavsiyeleri, tahliye ve pushback operasyonları yer alıyor.


Raporda verilen örneklerden biri, yaklaşma sırasında TCAS çözüm tavsiyesine tepki veren uçuş ekibinin bu işlemi yürüttüğü sırada bir kabin görevlisinin ciddi şekilde yaralanmasıdır. Başka olaylarda yolcular uçaktan merdivenle inerken yaralanmış, bir tahliye sırasında galley bölümünde çıkan yangın nedeniyle yaralanmalar yaşanmış ve pushback operasyonunda görevli bir yer personeli ciddi şekilde yaralanmıştır.


Bu örnekler, insan faktörlerinin kokpit ile sınırlı olmadığını gösteriyor. Uçuş ekibi, kabin ekibi, yer hizmetleri personeli ve yolcular aynı operasyonel sistemin parçalarıdır. Bir bölümde meydana gelen aksaklık, diğer bölümlerdeki kişilerin emniyetini de etkileyebilir.


Özellikle beklenmeyen durumlarda görev önceliklerinin doğru belirlenmesi, ekipler arasında açık iletişim kurulması ve standart prosedürlerin uygulanması gerekir. İş yükünün arttığı anlarda görev paylaşımının net olması, kritik bilgilerin teyit edilmesi ve ekip üyelerinin birbirlerinin faaliyetlerinden haberdar olması hata riskini azaltmaya yardımcı olur.


Otomasyonun yaygınlaşması da insan performansı açısından ayrıca değerlendirilmelidir. Otomasyon, pilotun iş yükünü azaltabilir; ancak sistemin çalışma mantığının yanlış anlaşılması veya otomasyona aşırı güvenilmesi yeni riskler doğurabilir. Bu nedenle pilotun otomasyonun hangi modda çalıştığını bilmesi, sistem davranışını izlemesi ve gerektiğinde manuel kontrole geçebilecek yeterlilikte olması gerekir.


EASA raporu, helikopterlerde kontrol kaybına katkıda bulunabilecek insan performansı konuları arasında uygun olmayan enerji yönetimi, otomasyon yönetimi, mekânsal yönelim bozukluğu ve izleme faaliyetlerindeki zayıflıkları da sayıyor. Bu değerlendirme, teknik yeterlilik kadar teknik olmayan becerilerin de uçuş emniyeti açısından gerekli olduğunu ortaya koyuyor.


4. Eğitim, Tecrübe ve Operasyonel Disiplin

Eğitim ve tecrübe, insan faktörlerinin yönetilmesinde birbirini tamamlayan iki unsurdur. Tecrübe, pilotun farklı koşulları tanımasına ve daha önce karşılaştığı durumları değerlendirmesine yardımcı olur. Ancak tecrübe tek başına emniyetli karar vermeyi garanti etmez. Eğitimlerin güncel tutulması, standart operasyon prosedürlerinin doğru uygulanması ve olağan dışı durumlara yönelik hazırlık yapılması gerekir.


EASA raporundaki planör operasyonları, bu konunun önemini açık biçimde gösteriyor. 2025 yılında planör operasyonlarında 15 ölümcül kaza meydana geldi. Bu kazaların dokuzunda uçuşta kontrol kaybı (LOC-I) kategorisi yer aldı. Ayrıca 2020–2024 döneminde LOC-I, ölümcül planör kazalarının yüzde 60'ından fazlasıyla ilişkiliydi.


Raporda ölümcül kazaların özellikle kalkış safhasındaki stall ve spin olaylarında, düşük irtifada yapılan manevralarda ve kurtarma için yeterli irtifanın bulunmadığı dağlık arazi uçuşlarında yoğunlaştığı belirtiliyor. 2025 yılında meydana gelen 15 ölümcül kazanın 11'i gezi uçuşları sırasında gerçekleşti.


Bu veriler, özellikle düşük irtifada yapılan manevralarda ve kalkış safhasında pilotun hava aracının performans sınırlarını doğru değerlendirmesinin önemini ortaya koyuyor. Yeterli irtifa bulunmayan durumlarda kontrol kaybının ardından toparlanma imkânı son derece sınırlı olabilir.

Eğitimlerin yalnızca normal operasyonlara odaklanması yeterli değildir. Pilotların beklenmeyen durumları tanıması, risk işaretlerini erken fark etmesi ve doğru müdahale yöntemlerini uygulayabilmesi gerekir. Bunun yanında, operasyonel baskı altında prosedürlerden sapmamak ve kişisel yeterlilik sınırlarını bilmek de emniyet kültürünün parçasıdır.


Balon operasyonlarında ise insan faktörlerinin yolcu emniyeti üzerindeki etkisi dikkat çekiyor. EASA verilerine göre 2025 yılında balon kazalarında ciddi yaralanma sayısı dokuza geriledi. Bu değer, 2016 yılıyla birlikte 2015–2025 döneminin en düşük yıllık seviyesini oluşturdu. Raporda ciddi yaralanmaların çoğunlukla sert veya dinamik inişler, sepetin sürüklenmesi ve devrilmesi gibi olaylarla ilişkili olduğu belirtiliyor. Yolculara verilen etkili emniyet brifingleri ve doğru iniş pozisyonunun uygulanması, kazanın meydana gelmesini önleyemese bile yaralanmaların şiddetini azaltabilecek başlıca tedbirler arasında gösteriliyor.


Bu örnek, eğitimin ve bilgilendirmenin yalnızca uçuş ekibine yönelik olmadığını hatırlatıyor. Yolcuların da operasyonun gerektirdiği davranışları önceden öğrenmesi, özellikle iniş gibi kritik safhalarda emniyet açısından belirleyici olabilir.


5. İnsansız Hava Araçları ve Değişen Trafik Ortamı

İnsansız hava araçlarının (UAS) kullanımındaki artış, hava sahasının yönetimi ve insanlı hava araçlarının emniyeti açısından yeni bir operasyonel alan oluşturuyor. İHA'ların havalimanları çevresinde veya insanlı hava araçlarının kullandığı hava sahalarında izinsiz ya da koordinasyonsuz şekilde bulunması, uçuş operasyonlarını etkileyebiliyor.


EASA raporuna göre 2025 yılında UAS alanında toplam 39 kaza ve ciddi olay raporlandı. Bu olayların insanlı havacılığın da dâhil olduğu bölümünün oranı, 2024'teki yüzde 38 seviyesinden 2025'te yüzde 15'e geriledi. Bununla birlikte insanlı hava araçlarının karıştığı altı olay kaydedildi; bunlardan biri kaza, beşi ciddi olay olarak sınıflandırıldı.


Raporda yer verilen Münih Havalimanı olayı, izinsiz İHA faaliyetlerinin havalimanı operasyonları üzerindeki etkisini gösteriyor. Söz konusu olay, havalimanının düzenli işleyişine müdahale eden ciddi olay olarak sınıflandırıldı ve ERCS risk değerlendirmesinde X1, yani kırmızı seviyede yer aldı.

Bu tür olaylarda insan faktörleri; İHA operatörünün sorumluluğu, hava sahası kurallarına uyum, çevresel farkındalık ve hava trafik yönetimiyle koordinasyon başlıklarında ele alınmalıdır. İnsanlı ve insansız hava araçlarının aynı hava sahasını paylaştığı koşullarda, tarafların birbirlerinin operasyonel sınırlarını ve oluşturabilecekleri riskleri anlaması gerekir.


Burada emniyetin sağlanması, yalnızca teknik tespit sistemlerine bağlı değildir. İHA operatörlerinin eğitim düzeyi, uçuş öncesi planlama, yasaklı veya kısıtlı bölgelerin kontrol edilmesi ve kurallara uyma konusundaki sorumluluk bilinci de sistemin önemli parçalarıdır.


6. Emniyet Kültürü: Hataları Görmek ve Öğrenmek

Havacılıkta insan faktörlerini değerlendirirken insan hatasını tek başına bir neden olarak görmek yeterli değildir. Bir hata meydana geldiğinde, bu hatanın hangi koşullar altında ortaya çıktığına da bakmak gerekir. İş yükü, zaman baskısı, yetersiz bilgi, prosedürlerin uygulanabilirliği, ekip koordinasyonu ve organizasyonel koşullar, insan davranışını etkileyebilir.


Bu nedenle emniyet kültürü, hataları yalnızca kişisel başarısızlık olarak değerlendirmeyen; olayların arkasındaki koşulları inceleyen ve tekrarını önlemek için sistem düzeyinde iyileştirme yapan bir yaklaşımı gerektirir.


EASA raporunun farklı operasyon alanlarında sunduğu örnekler de bu yaklaşımı destekliyor. Helikopterlerde haberleşme ve durumsal farkındalık, planörlerde düşük irtifada kontrol kaybı, balonlarda yolcu bilgilendirmesi, ticari uçaklarda ekip koordinasyonu ve İHA operasyonlarında hava sahası farkındalığı, farklı alanlarda karşımıza çıkan ancak insan davranışıyla yakından ilişkili konular.


Bu başlıkların ortak noktası, emniyetin uçuşun tek bir aşamasında veya tek bir kişinin sorumluluğunda sağlanamayacağıdır. Pilot, kabin ekibi, hava trafik kontrolörü, bakım personeli, yer hizmetleri çalışanı, işletme yönetimi ve yolcular; kendi görev ve sorumlulukları çerçevesinde emniyet sisteminin bir parçasıdır.


Etkili bir emniyet kültürü için olayların raporlanması, verilerin analiz edilmesi, alınan derslerin ilgili personele aktarılması ve düzeltici faaliyetlerin takip edilmesi gerekir. Eğitimler de bu süreçten elde edilen bulgular doğrultusunda güncellenmelidir. Böylece geçmişte yaşanan olaylar, gelecekteki risklerin daha erken fark edilmesine yardımcı olabilir.


Sonuç: Teknoloji Değişiyor, İnsan Faktörlerinin Önemi Devam Ediyor

EASA Annual Safety Recommendations Review 2026 raporu, Avrupa havacılığında 2025 yılına ait genel emniyet performansının birçok alanda olumlu seyrettiğini gösteriyor. Bununla birlikte kontrol kaybı, havada çarpışma, pist ihlalleri, haberleşme aksaklıkları ve operasyonel koordinasyon sorunları, farklı havacılık alanlarında önemini koruyor.


Rapordaki veriler, insan faktörlerinin havacılık emniyetinin her aşamasında etkili olduğunu ortaya koyuyor. Doğru karar verme, durumsal farkındalık, etkili iletişim, iş yükü yönetimi, eğitim ve prosedürlere bağlılık; kazaların önlenmesi ve olayların sonuçlarının hafifletilmesi açısından belirleyici unsurlar arasında yer alıyor.


Havacılık teknolojisi geliştikçe otomasyon sistemleri, dijital araçlar ve insansız hava araçları operasyonların yapısını değiştirmeye devam edecek. Ancak bu gelişmeler, insanın sistem içindeki rolünü ortadan kaldırmıyor. Aksine, insanın teknolojiyle kurduğu ilişkinin doğru yönetilmesini daha da önemli hâle getiriyor.

Sonuç olarak uçuş emniyeti, yalnızca hava aracının teknik yeterliliğiyle veya prosedürlerin varlığıyla sağlanamaz. Bu unsurların doğru kararlar, etkili iletişim ve güçlü bir emniyet kültürüyle desteklenmesi gerekir. Havacılıkta insan faktörlerini anlamak, geçmişte yaşanan olayları açıklamanın ötesinde, gelecekte meydana gelebilecek kazaları önlemek için de temel bir gerekliliktir.

Yorumlar


  • Facebook
  • Twitter
  • LinkedIn
  • Instagram
  • YouTube

Gönderdiğiniz için teşekkür ederiz!

bottom of page