Pilot yorgunluğu, psikolojik sağlık ve uçuş emniyeti arasındaki ilişki

Havacılıkta emniyet denildiğinde çoğumuzun aklına uçak sistemleri, bakım süreçleri, operasyonel prosedürler ve pilotların teknik yeterlilikleri gelir. Oysa uçağın kumandasında oturan insanın fiziksel ve psikolojik durumu da uçuşun emniyetini doğrudan ilgilendirir. Üstelik bu durum, yalnızca uçuş öncesinde ne kadar uyunduğuyla açıklanabilecek kadar basit değildir. Çalışma saatleri, değişken uçuş programları, ekonomik baskılar, aile yaşamı, stres ve birikmiş yorgunluk birbirini besleyen bir sistem oluşturur.
Marion Venus, Danja Greder ve Martin grosse Holtforth, 2022 yılında European Review of Applied Psychology dergisinde yayımladıkları “How professional pilots perceive interactions of working conditions, rosters, stress, sleep problems, fatigue and mental health: A qualitative content analysis” başlıklı araştırmalarında tam da bu ilişkiyi ele alıyor. Bern Üniversitesi bağlantısıyla yürütülen çalışma, Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı (EASA) düzenlemelerine tabi Avrupa merkezli pilotlar ile Avustralyalı pilotların deneyimlerini inceliyor. Araştırmacılar, Haziran 2018 ile Mart 2019 arasında yürütülen anketin açık uçlu sorusuna yanıt veren 119 profesyonel pilotun ifadelerini analiz ederek, çalışma koşullarının yorgunluk, uyku, stres ve ruh sağlığı üzerindeki etkilerini anlamaya çalışıyor.
Araştırmanın ortaya koyduğu tablo, havacılık sektörünün üzerinde daha fazla düşünmesi gereken bir gerçeğe işaret ediyor: Mevzuata uygun bir uçuş programı, her zaman insan performansına uygun bir uçuş programı anlamına gelmiyor.
Yasal sınırlar içinde çalışmak, yeterince dinlenmek anlamına mı geliyor?
Araştırmanın en dikkat çekici bulgularından biri, pilotların yorgunluk düzeyleri ile kendilerine verilen aylık görev saatleri arasındaki uyumsuzluk. İncelenen 119 pilot, ayda ortalama 62,5 saat uçuş ve 115,2 saat görev süresiyle planlanmıştı. Bu değerler, ilgili mevzuatın izin verdiği aylık azami uçuş ve görev sürelerinin yaklaşık yüzde 60,8 ile 62,5'i arasında kalıyordu.
İlk bakışta bu oranlar, pilotların yasal sınırların oldukça altında çalıştığını düşündürebilir. Ancak yorgunluk değerlendirmesi bambaşka bir tablo ortaya çıkardı. Pilotların yüzde 78,6'sı ciddi veya çok yüksek düzeyde yorgunluk bildirdi. Yüzde 34,8'i çok yüksek, yüzde 43,8'i ise ciddi yorgunluk düzeyindeydi.
Ruh sağlığına ilişkin sonuçlar da dikkat çekiciydi. Katılımcıların yüzde 22,8'i depresyon belirtileri, yüzde 12,3'ü kaygı belirtileri açısından anlamlı tarama sonuçları verdi. Yüzde 10,5'i ise hem depresyon hem kaygı belirtileri bildirdi.
Burada önemli bir ayrım var: Araştırmada kullanılan ölçekler klinik tanı koymak için değil, belirtileri taramak için kullanıldı. Dolayısıyla bu oranlar pilotların tamamına depresyon veya anksiyete tanısı konulduğu anlamına gelmiyor. Ancak ortaya çıkan tablo, mesleki yorgunluk ve psikolojik zorlanmanın göz ardı edilemeyecek boyutlara ulaşabildiğini gösteriyor.
Asıl düşündürücü nokta şu: Pilotların yasal uçuş ve görev sürelerinin altında planlanması, kendilerini yeterince dinlenmiş hissetmelerini sağlamıyor.

Yorgunluk yalnızca uçuş saatleriyle ölçülemez
Bir pilotun aylık uçuş saati, maruz kaldığı yorgunluğu anlamak için tek başına yeterli bir ölçüt değil. Aynı toplam uçuş süresi, farklı görev dağılımlarıyla tamamen farklı insan performansı sonuçları doğurabilir.
Örneğin sabah çok erken başlayan, gün içinde dört veya beş sektöre yayılan ve akşam geç saatlerde tamamlanan bir görev düşünelim. Pilot yalnızca uçuş süresince değil; erken uyanma, havalimanına ulaşım, uçuş hazırlıkları, operasyonel gecikmeler, yoğun hava trafiği ve değişen meteorolojik koşullar boyunca da zihinsel ve fiziksel çaba harcar.
Araştırmaya katılan pilotlar özellikle erken başlangıçları, gece uçuşlarını, kısa dinlenme aralıklarını ve arka arkaya planlanan uzun görev günlerini yorucu bulduklarını ifade ediyor.
Bir pilotun verdiği örnek oldukça açıklayıcı: Saat 06.10'da görev başı yapacak bir pilotun güne 04.10'da başlaması gerekiyor. Dört sektörlü, 13 saate yaklaşan bir görev gününün sonunda bu pilotun dikkat ve karar verme kapasitesinin ne durumda olacağını düşünmek gerekiyor.
Bir başka pilot ise 12 saatlik tek bir uzun uçuşun, aynı süreye yayılan çok sayıda kısa sektörden daha az yorucu olabileceğini belirtiyor. Çünkü her iniş ve kalkış yeni bir hazırlık, kontrol, karar verme ve koordinasyon süreci getiriyor.
Yorgunluk bazen görev sırasında belirginleşir. Bazen de pilot kendisini eve döndüğünde fark eder. Katılımcılardan biri, uzun bir görev gününden sonra küçük sorunların bile gözünde büyüdüğünü, normalden daha kolay sinirlendiğini ve toparlanmasının daha uzun sürdüğünü anlatıyor.
Bu, birikmiş yorgunluğun günlük yaşama taşan yüzü.
Uyku fırsatı ile gerçek dinlenme aynı şey değil
Araştırmanın öne çıkardığı bir diğer konu, dinlenme süresinin yeterli uyku anlamına gelmemesi. Mevzuatın öngördüğü asgari dinlenme süresi, pilotun bu sürenin tamamında uyuyabileceğini garanti etmiyor.
Görevden ayrılma, konaklama yerine ulaşım, yemek, duş, ertesi günün hazırlıkları ve yeniden havalimanına gitme gibi zaman alan faaliyetler, kâğıt üzerinde görünen dinlenme süresini önemli ölçüde azaltabiliyor.
Erken başlayan uçuşlarda bu sorun daha da belirginleşiyor. Pilotların bir kısmı, sabah erken görevler nedeniyle yeterli uyku fırsatı bulamadıklarını, gece görevlerinden sonra ise normal uyku düzenlerine dönmekte zorlandıklarını anlatıyor.
Araştırmada yer alan Avustralyalı bir pilotun örneği dikkat çekici: Sabah saat 03.00'te uyanarak 04.00'te görev başı yapmak, 05.30'da kalkış gerçekleştirmek, ardından eve dönüp birkaç saat sonra yeniden göreve başlamak ve akşam 21.00'e kadar çalışmak. Aradaki dört saatlik mola, ulaşım süreleri de hesaba katıldığında gerçek anlamda dinlenmeye yetmiyor.
Üstelik uyku kaybı her zaman tek bir görev günüyle sınırlı kalmıyor. Bir ay boyunca tekrarlanan erken başlangıçlar, gece uçuşları ve kısa dinlenme aralıkları uyku borcunu artırabiliyor. Pilotlardan bazıları, izin döneminden sonra bile birkaç çalışma gününde yeniden tükenmiş hissettiklerini belirtiyor.
Yorgunluğu bildirmek neden zorlaşıyor?
Araştırmanın belki de en önemli bulgularından biri, pilotların yorgunluk bildirim sistemlerine duyduğu güvenin zayıflaması.
Havacılıkta Yorgunluk Risk Yönetimi (FRM), pilotların yorgunluklarını bildirmesini ve işletmelerin riskli görev planlamalarını düzeltmesini amaçlar. Ancak bu sistemin çalışması için pilotların kendilerini rahatça ifade edebilmesi gerekir.
Araştırmaya katılan bazı pilotlar, yorgunluk bildirimi yaptıktan sonra şirket yöneticileri tarafından sorgulandıklarını, özel yaşamları ve uyku alışkanlıkları hakkında ayrıntılı açıklama yapmak zorunda kaldıklarını anlatıyor. Üstelik bildirim sonrasında aynı yorucu görevlerin yeniden planlanması, sistemin işe yaradığına ilişkin inancı daha da zayıflatıyor.
Bazı pilotlar bu nedenle yorgunluk bildirmek yerine hastalık izni kullanmayı daha kolay bulduklarını ifade ediyor. Çünkü hastalık bildiriminde daha az sorgulandıklarını düşünüyorlar.
İşte burada emniyet kültürü açısından ciddi bir sorun ortaya çıkıyor. Bir sistemde bildirim yapmak çalışan açısından riskli hale gelirse, rapor sayısının azalması yorgunluğun azaldığını değil, çalışanların konuşmaktan vazgeçtiğini gösterebilir.
Araştırmacılar, Yorgunluk Risk Yönetimi ve Emniyet Yönetim Sistemlerinin (SMS) pilotların dürüstlüğüne ve kurumlarına duydukları güvene dayandığını vurguluyor. Bu güvenin temelinde ise Adil Kültür (Just Culture) yaklaşımı bulunuyor.
Pilot baskısı ve kurumsal sorumluluk
Araştırmada öne çıkan kavramlardan biri de “Pilot Pushing”. Bu kavram, işletmenin ekonomik veya operasyonel hedefleri doğrultusunda pilotları yorgun, hasta ya da uçuşa elverişli olmadıkları halde göreve devam etmeye dolaylı veya doğrudan yönlendirmesini anlatıyor.
Pilotlar, özellikle yoğun rekabet ve maliyet baskısı altındaki işletmelerde daha fazla uçuş sektörü, uzun görev günleri ve asgari dinlenme süreleriyle karşılaştıklarını düşünüyor. Bazıları, uçuşa elverişli olmadıklarını bildirmeleri halinde işlerini veya kariyerlerini kaybetmekten endişe duyduklarını belirtiyor.
Burada Kaptan Pilotun sorumluluğu ile işletmenin kurumsal sorumluluğu arasındaki ilişki de önem kazanıyor. Uçuşun emniyetli şekilde yürütülmesinden sorumlu olan Kaptan Pilot, görev öncesinde uçuşa elverişliliğini değerlendirmek zorunda. Ancak bu sorumluluk, yorucu görev programlarının sonuçlarını tek başına pilotun üzerine bırakmak anlamına gelmemeli.
Bir işletme, yorgunluğu önleyecek görev planlamasını oluşturmak yerine pilotun kendisini görevden çekmesini bekliyorsa, sorunun önemli bir bölümünü çözmek yerine bireye devrediyor demektir.
Venus ve çalışma arkadaşlarının araştırması, yorgunluğun bireysel dayanıklılık meselesi olarak ele alınmasının yetersiz kaldığını gösteriyor. Çalışma koşulları, personel planlaması, yönetsel kararlar ve ekonomik baskılar da değerlendirilmek zorunda.
Psikolojik güvenlik, kokpitteki emniyetin bir parçasıdır
Pilotların fiziksel ve psikolojik sağlıkları, aile yaşamları ve sosyal ilişkileri de çalışma koşullarından etkileniyor. Araştırmada bazı pilotlar, dinlenme günlerinin büyük bölümünü bir sonraki görev için toparlanmaya ayırdıklarını, aileleriyle ve arkadaşlarıyla geçirecek zaman bulamadıklarını anlatıyor.
Bu durum zamanla iş-yaşam dengesini bozuyor. Stres uyku sorunlarını artırırken, yetersiz uyku da yorgunluğu ve psikolojik zorlanmayı derinleştiriyor. Böylece birbirini besleyen bir döngü ortaya çıkıyor.
Bu noktada Psikolojik Güvenlik kavramı önem kazanıyor. Pilot, yorgun olduğunu, zorlandığını veya psikolojik desteğe ihtiyaç duyduğunu kariyerinin tehlikeye gireceğinden korkmadan ifade edebilmelidir. Birinci Subay, Kaptan Pilota endişesini rahatça aktarabilmeli; Kaptan Pilot da benzer şekilde işletmeye karşı düşüncelerini dile getirebilmelidir.
CRM ve Yorgunluk Risk Yönetimi eğitimleri de bu konuları kapsamalı. Yorgunluğun dikkat, durumsal farkındalık ve karar verme üzerindeki etkileri kadar, stresin uyku ve insan performansıyla ilişkisi de eğitimlerde ele alınmalı.
Venus ve arkadaşlarının çalışması, 119 pilotun deneyimlerinden hareketle havacılıkta uzun süredir göz ardı edilen bir bağlantıyı görünür kılıyor: Uçuş emniyetini korumak için yalnızca uçakların ve sistemlerin durumunu değil, o sistemleri kullanan insanların içinde bulunduğu koşulları da anlamak gerekiyor.
Çünkü bir uçuşun yasal sınırlar içinde planlanmış olması, kokpitteki iki pilotun o uçuşu en iyi performanslarıyla gerçekleştirebilecek durumda olduğunu tek başına kanıtlamaz. Emniyetin gerçek sınavı, planlanan görev saatlerinde değil, o saatlerin insan üzerindeki etkisinde verilir.
Kaynakça
Venus, M., Greder, D., & grosse Holtforth, M. (2022). How professional pilots perceive interactions of working conditions, rosters, stress, sleep problems, fatigue and mental health: A qualitative content analysis. European Review of Applied Psychology, 72, 100762. https://doi.org/10.1016/j.erap.2022.100762





Yorumlar