CRM öldü mü? "Hiçbir eğitim programı kendini yenilemeden uzun süre aynı canlılığı koruyamaz"
“CRM öldü”... Cass Howell’in 2013 tarihli “CRM is Dead” başlıklı yazısı bu cümleyle açılıyor. Makale, Journal of Aviation/Aerospace Education & Research dergisinde yer alıyor. Başlık ilk anda fazla iddialı gelebilir. Çünkü Ekip Kaynak Yönetimi (Crew Resource Management – CRM), kokpit ve kabin ekiplerinin birlikte çalışma biçimini, iletişimini, karar verme süreçlerini ve insan performansını geliştirmeyi amaçlayan temel bir havacılık yaklaşımı. Ancak Howell bütün dünyada CRM’nin sona erdiğini söylemiyor. Tespitini özellikle Amerika Birleşik Devletleri’ndeki gelişmelerle sınırlıyor; bir dönem güçlü biçimde benimsenen CRM’nin zamanla etkisini ve görünürlüğünü kaybettiğini savunuyor.

Howell’in asıl sorusu şu: "Bir eğitim yaklaşımı, ortaya çıkmasına neden olan sorunlar azaldığında kendi başarısının gölgesinde kalabilir mi?" Ona göre CRM’nin yaşadığı süreç buna benziyor. Eski dönemin otoriter kaptan-pilot anlayışına, ekip üyelerinin çekingenliğine ve kokpitteki iletişim sorunlarına karşı geliştirilen CRM, zamanla ekip çalışmasının olağan bir parçası hâline geldi. Yeni kuşaklar meslek hayatına zaten ekip anlayışını benimseyen bir ortamda başladı. Böyle olunca CRM’yi doğuran ihtiyaç daha az görünür oldu.
Bu yazı, Howell’in görüşlerini, Türkiye’deki havayolu eğitimleri için doğrudan bir reçete olarak değil, CRM’nin neden zamanla etkisini yitirebileceğini sorgulatan bir tartışma olarak ele almaktadır. Geçmişte işe yaramış bir eğitim, aynı yöntemle bugün de aynı etkiyi yaratacak diye bir kural yoktur.
Bir eğitim yaklaşımının ömrü var mı?
Howell, iş dünyasında, eğitimde ve toplumsal hayatta ortaya çıkan hareketlerin belirli bir yaşam döngüsü bulunduğunu ileri sürüyor. Tarihsel örneklerden hareketle bu sürenin çoğu zaman yaklaşık 20 yıl (+/- 5 yıl) olabildiğini belirtiyor. Somut bir değer ortaya koyamayan veya başarısını gösteremeyen yaklaşımların ömrünün daha da kısa sürebileceğini söylüyor. CRM’nin de benzer bir döngüden geçmiş olabileceğini düşünüyor.
Bu değerlendirme, elbette CRM için kesin bir son kullanma tarihi bulunduğu anlamına gelmiyor. Howell’in işaret ettiği nokta daha yalın: "Hiçbir eğitim programı kendini yenilemeden uzun süre aynı canlılığı koruyamaz". Bir yaklaşım ilk ortaya çıktığında dikkat çeker; yeni kavramlar, yöntemler ve uygulamalar getirir. Zamanla kurumun rutinine yerleşir. Bir süre sonra insanlar onu ayrı bir gelişim alanı olarak değil, işin zaten bilinen bir parçası olarak görmeye başlar. Eğitim takvimde durur ama sorgulama ve yenilenme gücünü kaybedebilir.
CRM açısından risk de burada başlıyor. Ekip çalışmasının benimsenmesi, iletişim sorunlarının ortadan kalktığı anlamına gelmez. Kaptan Pilot ile Yardımcı Pilot arasındaki görev ve sorumluluk farkı sürer. Kararlar hâlâ zaman baskısı altında alınır; otomasyonun yönetilmesi ve farklı birimlerle koordinasyon ihtiyacı da ortadan kalkmaz. CRM’nin ilk ortaya çıktığı dönemdeki sorunlar biçim değiştirebilir. Eğitim bu değişimi izleyemezse, zamanla etkisiz bir rutine dönüşebilir.
11 Eylül sonrası mali baskı ve eğitimin daralması
Howell’e göre CRM’nin ABD’de ivme kaybetmesini hızlandıran en önemli gelişmelerden biri, 11 Eylül 2001 saldırılarının ardından havayolu sektöründe yaşanan mali krizdi. Saldırıların sektöre ağır ekonomik sonuçları oldu. Büyük havayollarının önemli bir bölümü iflas sürecine girdi veya bu sınırın eşiğine geldi. Şirketler ayakta kalabilmek için eğitim dâhil pek çok gideri kısmaya yöneldi.
Yazar, maliyet baskısının ne kadar ileri gidebildiğini çarpıcı bir örnekle anlatıyor: "Havayolları yakıt tasarrufu için uçaklardaki küçük yolcu yastıklarını bile kaldırmayı düşünürken, CRM eğitimine yılda milyonlarca dolar ayırmayı savunmak giderek zorlaşıyordu. Yönetimler, yasal gereklilikleri karşılayacak en düşük maliyetli çözümlere yönelme baskısı hissediyordu". Howell’in eleştirisi, bu yaklaşımın eğitimin niteliğini gözden çıkarması üzerine kuruludur.
Yazıda özellikle iki-üç gün süren, deneyimli uçuş ekibi üyelerinin verdiği yüz yüze eğitimin birkaç saatlik bilgisayar videosuyla da aynı ölçüde karşılanabileceği varsayımı sorgulanıyor. Video bilgi aktarabilir. Ancak bir katılımcının olay karşısında nasıl düşündüğü, ekip arkadaşının farklı görüşünü nasıl dinlediği veya iletişimdeki bir aksaklığı nasıl ele aldığı ancak yüz yüze eğitimlerde deneyimlenebilir. Howell’in vurgusu, yüz yüze eğitimin her koşulda tek seçenek olması değil; maliyet azaltma kararlarının öğrenme deneyiminin niteliğini sessizce aşındırmaması gerektiğidir.
Bu ayrım CRM için özellikle önemlidir. Ekip kaynak yönetimi yalnızca kavramları tanımakla öğrenilmez. Katılımcıların konuşması, farklı bakış açılarını tartışması ve karar süreçlerini gerçekçi örnekler üzerinden değerlendirmesi gerekir. Eğitim süresi kısalırken bu etkileşim de ortadan kalkıyorsa, programın adı ve takvimdeki yeri korunmuş olsa bile içeriği zayıflayabilir.
CRM kendi başarısının kurbanı mı oldu?
Howell’in en dikkat çekici yorumlarından biri de CRM’nin bir ölçüde kendi başarısının kurbanı hâline geldiği düşüncesidir. Geçmişte Kaptan Pilot’un sorgulanamaz otoritesi karşısında daha çekingen kalan Yardımcı Pilotların yerini, ekip anlayışını meslek hayatlarının başından itibaren tanıyan yeni kuşaklar aldı. Böylece CRM’nin ortaya çıkmasına zemin hazırlayan güç mesafesini azaltma ihtiyacı daha az görünür hâle geldi.
Yazara göre kokpit dışındaki gelişmeler de bu değişimi besliyor. Hava trafik kontrolörlerinin, dispeçerlerin ve diğer yer operasyon görevlilerinin karar süreçlerine etkisi arttı. Kokpit ses ve veri kayıt sistemleri gözetim ve değerlendirme imkânlarını genişletti. Otomasyonun gelişmesiyle Kaptan Pilot, bazı durumlarda ilk kararı veren kişi olmaktan çok uçuş yönetim bilgisayarının önerisini kontrol eden konuma yaklaştı. Howell, Airbus uçaklarında bazı eylemlerin sistem tarafından sınırlandırılmasını da bu dönüşümün örneklerinden biri olarak anıyor.
Bütün bu değişimler kokpitteki geleneksel otorite ilişkisini dönüştürdü. Fakat otorite ilişkisinin değişmesi, ekip iletişimini kendiliğinden kusursuz hâle getirmez. Hiyerarşi daha az görünür olabilir; yine de görev dağılımı, karşılıklı izleme, kararları sorgulama ve gerektiğinde itiraz edebilme ihtiyacı sürer. CRM’nin bugünkü değeri de burada aranmalı: Eski dönemin sorunlarına verilen yanıtları tekrarlamak yerine, bugünün operasyonunda ekiplerin hangi koşullarda etkili iletişim kurabildiğini incelemek gerekir.
Howell’in coğrafi sınırı: ABD’deki tablo, dünyanın tamamı değil
Howell, değerlendirmesinin bütün havacılık dünyasına genellenmesinin hatalı olacağını da vurgularken, Avrupa’nın ve dünyanın diğer bölgelerinin bu eğilimlerden daha az etkilendiğini savunuyor. Bunun nedenleri arasında, bu bölgelerde CRM uygulamalarının daha geç başlamasını ve 11 Eylül sonrasındaki mali sarsıntının ABD havayollarındaki kadar ağır yaşanmamasını gösteriyor. Ona göre bu nedenle Avrupa’da CRM araştırmaları ve uygulamaları ilerlemeyi sürdürürken, ABD’de program bir durgunluk dönemine girmişti.
Dolayısıyla “CRM öldü” ifadesini evrensel bir hüküm gibi okumamak gerekir. Howell’in başlığı, özellikle ABD’de kurumsal ilginin, eğitim bütçelerinin, araştırma üretiminin ve görünürlüğün gerilemesine yönelik eleştirel bir metafor. Bu ayrımı gözden kaçırırsak yazarın asıl uyarısını da kaçırırız: "CRM’nin adı yaşamaya devam ederken içeriği, yöntemi ve gelişim kapasitesi zayıflayabilir".
Bugünün CRM eğitimleri için hangi sorular öne çıkıyor?
Howell’in makalesi belirli bir eğitim modeli önermiyor; CRM’nin neden gerileyebileceğine ilişkin etkenleri tartışıyor. Bu nedenle yazıdan çıkarılacak dersleri de kaynağın sınırlarını koruyarak değerlendirmek gerekir.
İlk soru şu: Eğitim programı gerçekten ne öğretiyor ve katılımcıya ne yaptırıyor? CRM yalnızca yıllık takvimde tamamlanması gereken bir zorunluluk olarak görülüyorsa, katılımcılar kavramları hatırlayabilir ama bunları operasyonel kararlarına nasıl taşıyacaklarını yeterince tartışamayabilir.
İkinci soru, kullanılan yöntemin eğitim hedefiyle ne kadar örtüştüğü. Howell’in yüz yüze eğitim ile bilgisayar videosunu karşılaştırması, yöntem seçiminin yalnızca maliyet hesabına indirgenmemesi gerektiğini hatırlatıyor. Bilgisayar destekli içerikler bilgiye erişimi kolaylaştırabilir. Ancak ekip içi etkileşim, farklı görüşleri değerlendirme ve gerçek olayları birlikte çözümleme ihtiyacı ayrıca ele alınmalı. Hangi yöntemin nerede işe yaradığını belirlemek için önce eğitimin amacı açıkça tanımlanmalı.
Üçüncü soru, CRM’ye kurum içinde kimin sahip çıktığı... Programı yalnızca eğitim biriminin yürüttüğü, operasyon yöneticilerinin ve tecrübeli çalışanların katkısının sınırlı kaldığı bir yapı zamanla rutinleşebilir. Howell’in öncü isimlerin ayrılmasıyla ilgili tespiti, kurumsal hafızanın ve yeni eğitici kuşaklarının önemini düşündürüyor. CRM’yi geliştirecek kişilerin yetişmesi, araştırmaların sürmesi ve uygulamadan gelen deneyimin eğitim içeriğine taşınması gerekir.
Dördüncü soru, başarıyı nasıl değerlendirdiğimiz... Eğitimin tamamlanmış olması, tek başına öğrenmenin veya davranış değişikliğinin kanıtı değildir. Howell bu makalede ölçme-değerlendirme için ayrıntılı bir yöntem sunmuyor; dolayısıyla belirli bir gösterge önermiyor. Ancak yazının genel çizgisi, CRM’nin değerini yalnızca eğitim saatleriyle değil, sahadaki etkisi ve kendini yenileme kapasitesiyle birlikte düşünmemiz gerektiğini gösteriyor.
Son olarak, CRM’nin güncel operasyonu takip etmesi gerekiyor. Otomasyonun rolü, kokpit dışındaki birimlerle koordinasyon, ekip yapısındaki değişimler ve yeni kuşakların çalışma alışkanlıkları, eğitim içeriğinin düzenli olarak gözden geçirilmesini gerektiren başlıklar.
CRM’nin geleceği, adını yaşatmakla güvenceye alınmaz
Howell, makalesinin sonunda CRM’nin havacılık emniyetine ve bu alanın gelişmesine katkı sunan kişilere yönelik takdirini koruyor. CRM’nin etkili, zamanında ve uygulanabilir olduğu için başarı kazandığını belirtiyor. Eleştirisi geçmişteki katkıları küçümsemek için değil; bir sonraki yaklaşımın daha da etkili olmasını umduğu için. Son cümlesinde de CRM’nin yerini alacak çözümün, eski sorunlara yeni bir ad vermekten ibaret kalmamasını diliyor.
Bu bakış, CRM eğitimlerinin geleceği için açık bir ölçüt sunuyor. Geçmişte işe yarayan yöntemleri tekrar etmekle yetinen bir eğitim zamanla görünmezleşebilir. İçeriğini operasyonun değişen gerçeklerine göre yenileyen, araştırmayla beslenen ve ekiplerin birlikte düşünmesine alan açan bir program ise canlı kalabilir. CRM’nin gerçek değeri, sunumda kaç başlık bulunduğuyla değil, uçuş ekibinin ihtiyaç duyduğu anda birbirini duyabilmesi ve ortak bir karar üretebilmesiyle anlaşılır.
Kaynakça
Howell, C. (2013). CRM is dead. Journal of Aviation/Aerospace Education & Research, 16(3), Article 5. https://doi.org/10.58940/2329-258X.1464





Yorumlar