Kokpitte Hiyerarşiyi Aşan İletişim: PACE Yöntemi ile Derecelendirilmiş Kararlılık

Havacılık sektöründe uçuş emniyetini tehdit eden unsurlar incelendiğinde, sorunun sıklıkla teknik bir arızadan değil, kokpitteki iletişim kopukluklarından kaynaklandığı görülmektedir. Özellikle otorite hiyerarşisinin belirgin olduğu durumlarda, bir Yardımcı Pilotun Kaptan Pilotun kararlarını sorgulamaktan çekinmesi tarih boyunca trajik sonuçlar doğurmuştur. Bu durumun en bilinen örneği, 1977 yılında gerçekleşen ve havacılık tarihinin en büyük kazası olarak kayıtlara geçen Tenerife felaketidir. İletişim engellerini ve güç mesafesini aşmak amacıyla geliştirilen Ekip Kaynak Yönetimi (CRM) disiplini, kokpitte sözel etkileşimi standartlaştıran yapısal araçlar kazandırmıştır. Tom Geraghty tarafından kaleme alınan "PACE: Graded Assertiveness" başlıklı çalışmada ayrıntılarıyla ele alınan PACE modeli, havacılıkta ve yüksek riskli diğer sektörlerde Psikolojik Güvenlik iklimini destekleyen en etkili iletişim yöntemlerinden biridir.

Psikolojik Güvenlik; bireylerin endişelerini, sorularını veya hatalarını cezalandırılma ya da mahcup olma korkusu duymadan dile getirebildikleri bir ekip ortamını ifade eder. Ancak bir endişeyi dile getirmek kadar, bu endişenin karşı tarafça doğru anlaşılmasını sağlayacak bir dille ifade edilmesi de kritik önem taşır. Agresif veya kırıcı bir üslup kullanmak, dinleyicinin savunmaya geçmesine ve söylenen mesajın içeriğinden ziyade söylenme tarzına odaklanmasına neden olur. İşte PACE modeli; nezaketi ve saygıyı korurken, tehlike anında sesini kademeli ve net bir şekilde duyurmayı sağlayan "derecelendirilmiş kararlılık" (graded assertiveness) yaklaşımını sunar.

PACE Yönteminin Yapısı ve Çalışma Mantığı

PACE kısaltması; Sorgulama (Probe), Uyarma (Alert), İtiraz/Meydan Okuma (Challenge) ve Acil Durum Müdahalesi (Emergency) kelimelerinin baş harflerinden oluşur. Yöntem, hiyerarşik güç mesafelerinin yoğun olduğu ortamlarda —örneğin bir ameliyathanede cerrah ile hemşire veya bir kokpitte Kaptan Pilot ile Yardımcı Pilot arasında— endişelerin saygılı ancak etkili bir biçimde aktarılmasını sağlar.

Bu modelin temel avantajı, iletişime düşük tehdit içeren basit bir soruyla (Probe) başlama imkanı vermesidir. Eğer dile getirilen endişe hatalı bir değerlendirmeye dayanıyorsa, ilk aşamada soru sorulmuş olması kişilerarası ilişki maliyetini düşürür ve durduk yere "yalancı çoban" durumuna düşme riskini engeller. Ancak karşı taraf bu uyarıyı fark etmez veya göz ardı ederse, mesajın kararlılık ve aciliyet seviyesi adım adım yükseltilir.

Kademeli Kararlılığın 4 Adımı ve Operasyonel Yansımaları

PACE modelini oluşturan dört basamak, durumun ciddiyetine göre şu şekilde ilerler:

• P - Sorgulama (Probe): İletişimin ilk aşaması, karşı tarafı durup düşünmeye teşvik eden düşük tehdit seviyeli bir sorudur. Karşı tarafın dikkatini mevcut duruma çekmek amaçlanır. Örneğin havacılıkta "Kalkış için ATC serbestimiz (clearance) tamam mı?" sorusu ya da sağlık sektöründe "Hastanın solunum yönetiminde planda mıyız?" ifadesi bu seviyeye örnektir.

• A - Uyarma (Alert): Sorgulama adımı yanıt bulmadığında veya süreç risk üretmeye devam ettiğinde, tespit edilen endişe açıkça ifade edilir. Bu basamakta riskin kaynağı net bir şekilde ortaya konur. Örneğin kokpitte "ATC beklemede kalmamızı söyledi" veya tıbbi bir müdahalede "Oksijen seviyesi %90'a düştü" denilerek tehlikeye dikkat çekilir.

• C - İtiraz ve Meydan Okuma (Challenge): Uyarıya rağmen emniyetsiz tutum sürüyorsa, üçüncü aşamada endişe açıkça dile getirilir ve somut bir eylem önerisi sunulur. Otorite figürüne itiraz etmek zor olsa da, PACE çerçevesi bu adımı atmayı kolaylaştırır. Örneğin "Kleransımız yok, pozisyonumuzu koruyalım" veya tıp alanında "Bu entübasyon için dördüncü deneme, artık dışarıdan yardım istemeliyiz" ifadeleriyle eylem yönlendirilir.

• E - Acil Durum Müdahalesi (Emergency): İlk üç adım sonuç vermediğinde ve uçuş emniyeti doğrudan tehdit altına girdiğinde, kesin, net ve doğrudan emredici bir dille müdahale edilir. Bu aşamada belirsizliğe yer bırakmayan "DUR. Bu yaptığımız emniyetli değil!" ifadesi kullanılır.

Geraghty, bu modelin günlük yaşamda nasıl işlediğini anlatmak için karayolu güvenliğinden bir örnek paylaşır. Çalışma arkadaşı Bob'un aşırı yorgun olmasına rağmen uzun bir kamyon yolculuğuna çıkmaya hazırlandığını fark eden Jane, ilk olarak "Uzun bir yolun var, yeterince dinlendin mi?" sorusuyla (Probe) başlar. Bob'un devam etmesi üzerine "Yolculuğu emniyetli tamamlayamayacağından endişeliyim, biraz dinlenmelisin" diyerek uyarır (Alert). Bob motoru çalıştırdığında "Bekle Bob, bu yaptığımız emniyetli değil" diyerek itiraz eder (Challenge). Bob hâlâ emniyet kemerini taktığında ise Jane "Bob, DUR. Araç sürmen emniyetli değil!" diyerek acil durum seviyesine (Emergency) geçer ve olası bir kazanın önüne geçer.

Emniyet Kültürü ve Kurumsal Kazanımlar

PACE gibi bir iletişim aracının varlığı, organizasyonda kriz anı gelmeden önce konuşmanın doğal ve beklenen bir davranış olduğu mesajını verir. Tabii ki yangın gibi anlık krizlerde doğrudan acil durum çağrısı yapmak gereklidir; ancak değerlendirme yapacak zaman olduğunda PACE paha biçilmez bir rehberdir.

Bu modelin öğrenilmesi, kokpitte ve ekiplerde karşılıklı bir farkındalık yaratır. Kaptan Pilot veya ekip lideri, karşısındaki kişinin PACE adımlarını kullandığını fark ettiğinde, bir şeylerin ters gittiğini anlar ve durum acil seviyeye ulaşmadan müdahale etme şansı yakalar.

PACE modelinin simülatör eğitimlerinde ve CRM oturumlarında düzenli olarak pratik edilmesi, stres altındaki refleksleri güçlendirir. Yalnızca havacılıkta değil; sağlık, denizcilik ve diğer yüksek riskli sektörlerde de uygulanan bu yaklaşım, Psikolojik Güvenlik iklimini pekiştirerek hiyerarşik engelleri aşan açık bir diyalog ortamı sağlar.

Sonuç

Uçuş emniyeti ve kurumsal başarı, ancak kokpitteki ve ekiplerdeki her bireyin sesini özgürce duyurabildiği bir kültürle mümkündür. PACE yöntemi, otoriteye saygı ile emniyetli operasyon arasındaki dengeyi kuran, nezaketi kararlılıkla birleştiren güçlü bir iletişim köprüsüdür.

Sorgulamaktan çekinmediğimiz, uyarıları kişisel bir saldırı değil emniyetin bir parçası olarak gördüğümüz bir çalışma ortamı inşa etmek elimizdedir. Unutmayalım ki, doğru zamanda sorulan tek bir soru, zincirleme hataları keserek hayat kurtaran en büyük güce dönüşebilir.

Kaynakça

Geraghty, T. (2024). PACE: Graded Assertiveness. Psych Safety. https://psychsafety.com/pace-graded-assertiveness/