Kokpitte CUS Kelimeleri ile Uçuş Emniyetini Korumak

Havacılıkta en gelişmiş otomasyon sistemlerine, ayrıntılı standart işletim prosedürlerine (SOP) ve kapsamlı eğitimlere sahip olsak da operasyonel emniyetin en kritik halkası halen insan unsurudur. Çoklu mürettebat ortamında (multicrew) uçuş yürütülürken, bir şeylerin yolunda gitmediğine dair hissettiğimiz o sessiz iç ses, kimi zaman hayat kurtarıcı bir uyarıya dönüşebilir. Stick and Glider platformunda yayımlanan "Don't be Afraid to Use Your CUS Words to Stay Safe" başlıklı makalede yazar, kokpitte tehlikeleri büyümeden durdurmayı sağlayan ve standart bir iletişim dili oluşturan üç kritik tetikleyici kelimeye odaklanıyor. "CUS kelimeleri" olarak adlandırılan bu terimler; küfür ya da kaba ifadelerden değil, uçuş emniyetini üst düzeyde tutmayı hedefleyen üç kademeli derecelendirme sözcüğünden oluşmaktadır.

Havacılıkta Tehdit ve Hata Yönetimi (TEM) ile Ekip Kaynak Yönetimi (CRM) ilkelerinin merkezinde yer alan bu kavramlar, pilotların rütbe veya tecrübe farkı gözetmeksizin tehlike anında ortak bir durum farkındalığı yaratmasını sağlar.

Tehdit Seviyelerine Göre CUS Kelimeleri

Kokpitte bir risk tespit edildiğinde, durumun ciddiyetine göre kademeli bir iletişim dili kullanılması önerilmektedir. CUS modelini oluşturan üç temel kelime ve bunların operasyonel karşılıkları şu şekildedir:

C - Endişeliyim (Concerned)

Bu ifade, ilk tehdit seviyesini temsil eder ve uçuş parametrelerinin istenen profilden sapmaya başladığı anlarda bir uyarı fişeği görevi görür. Örneğin bir uçuş sırasında "Yaklaşma hızımız konusunda endişeliyim" diyen bir pilot, diğer pilota uçuş profilinden çıkılmak üzere olduğunu nazikçe hatırlatır. Benzer şekilde, görerek uçuş şartlarında dışarıyı gözleme görevi aksadığında "Bölgedeki trafik konusunda endişeliyim; ben uçuş bilgisayarıyla ilgilenirken sen trafiği taramaya odaklansan nasıl olur?" şeklinde bir ifade kullanılarak görev paylaşımı hızla düzeltilebilir.

U - Rahatsızım (Uncomfortable)

İkinci seviye olan bu sözcük, risk düzeyinin yükseldiğini ve emniyetsiz bir durumun önüne geçmek için derhal düzeltici veya hafifletici bir eylemin gerektiğini gösterir. Örneğin, yaklaşma esnasında yan rüzgar bileşeninin uçuşu gerçekleştiren pilotun kişisel limitlerini aşması durumunda bu kelime devreye girer. Pilot, "Rüzgar şartları nedeniyle bu inişi yapmaktan rahatsız hissediyorum. Kumandaları sen almak ister misin yoksa kumandalarda beni takip mi edersin?" diyerek durumu açıkça ifade edebilir. Tek pilotlu operasyonlarda ise pilot kendi içsel rahatsızlığını fark ettiğinde meydanda beklemeye geçme veya başka bir meydana yedekleme (divert) kararı almalıdır.

S - Emniyet (Safety / Emniyetsiz)

Bu sözcük, tehdit piramidinin en üst noktasını simgeler. Uçuşun mevcut haliyle sürdürülmesinin bir kural ihlaline veya kazaya yol açacağı değerlendirildiğinde kullanılır. Alçak irtifada yapılan aerobik manevralar veya aletsiz uçuş donanımı olmayan bir uçakla bulut içine girilmesi bu duruma örnektir. Motorlu bir uçakta, pistin bitimine az kalmışken uçağı zorla yere oturtmaya çalışan bir pilota karşı kullanılması gereken tepki nettir: "Pas geç! Bu emniyetli değil".

Otoriteye Boyun Eğme ve Acele Etmenin Tehlikesi

Yazarın makalede paylaştığı gerçek bir eğitim uçuşu deneyimi, CUS kelimelerini zamanında ve kararlılıkla kullanmamanın emniyet marjlarını nasıl daralttığını açıkça gözler önüne sermektedir. Söz konusu olayda, motorlu uçaklarda tecrübeli bir pilot olan yazar, yeni bir süzülüş alanında (gliderport) yeni bir planör öğretmeniyle eğitim uçuşuna çıkar. Meydanda kalkışlar kuzeye, inişler ise güneye doğru yapılmaktadır; yani kalkış yapan uçaklar direkt olarak iniş trafiğine doğru hareket etmektedir.

Planör çekici uçağa bağlanmış kalkış emri beklerken, pist çevresinde iniş için yaklaşan iki ayrı planör bulunmaktadır. Şüpheye yer vermemek adına yazar telsizden iniş trafiğini bekleyeceklerini bildiren bir anons yapar. Ancak öğretmen pilot, yazarın bu kararının ardından "Hazır mısın, çıkalım mı?" diye sorar. Yazar "Acele etmek istemiyorum" yanıtını vermesine rağmen öğretmen "Gidelim" diyerek kalkışı başlatır. Yazar, bölgeye yabancı olması ve eğitmenine duyduğu saygı nedeniyle otoriteye boyun eğer (deferring to authority) ve itirazını daha güçlü bir şekilde tekrarlamaz.

Tam bu esnada, rüzgar altındaki diğer planör pilotu telsizdeki "bekleyeceğiz" çağrısını duyduğu için iyi niyetle yerdeki ekibe kolaylık sağlamak adına taban bacağına erken dönüş yapar. Yerdeki planör tam havalanıp yer etkisine girdiğinde, inişteki planörün son yaklaşmaya girdiği fark edilir. Çekici uçak ve planör sola tırmanışlı bir dönüş yaparak olası bir çatışmayı önler. Olay bir kazayla sonuçlanmasa da, sadece tek bir kararda acele edilmesi nedeniyle toplam beş pilotun emniyet marjı ciddi şekilde daralmıştır.

Uçuş Sonrası Değerlendirme (Debrief) ve Dersler

Uçuşun ardından yazar ve öğretmen pilotu durum değerlendirmesi yaptıktan sonra, olaydan etkilenen diğer tecrübeli planör öğretmeninin yanına giderler. Diğer öğretmen pilot, yaşanan durumu olgunlukla ve bir öğrenme fırsatı olarak karşılar: "Hepimiz için harika bir ders oldu. İşte bu yüzden kalkışta asla acele etmeyi sevmem. Hangimiz bir an önce kalkmak için acele ederken kanopi kilidini kapatmayı veya aviyonikleri açmayı unutmadı ki?".

Bu olayda yazar, debrief sırasında "Ben sana söylemiştim" diyerek öğretmenini zor durumda bırakmaktan kaçınmış, ancak öğretmen pilot dürüst davranarak öğrencinin kalkış öncesinde acele etmeye karşı çıktığını açıkça belirtmiştir.

Bu deneyim, havacılıkta üç temel kuralı bir kez daha hatırlatmaktadır:

• Zihninizdeki o sessiz iç ses bir şeylerin yanlış gittiğini söylüyorsa, onu mutlaka dinleyin.

• "Yavaş olan akıcıdır, akıcı olan hızlıdır" prensibini benimseyin; aceleci kararlar çoğu zaman emniyet zincirini koparır.

• Uçuş öncesi brifinglerde ve kokpit içinde tam bir Psikolojik Güvenlik ortamı inşa edin.

Sonuç

Havacılıkta en büyük tehlikelerden biri, şüphe duyulduğu halde sessiz kalmak veya kıdem farkı nedeniyle endişeleri dile getirmekten çekinmektir. CUS kelimeleri, kokpitte statü engellerini yıkan ve ortak durum farkındalığını anında yeniden tesis eden hayati bir iletişim aracıdır.

Eğer birlikte uçtuğunuz kişinin egosu emniyetle ilgili yapıcı uyarılara kapalıysa, o kokpite adım atmayı yeniden sorgulamanız gerekir. Unutmayın, emniyetli bir uçuş için doğru zamanda doğru kelimeleri söylemek, profesyonelliğin zafiyeti değil en temel göstergesidir.

Kaynakça

Stick and Glider. (2021, April 5). Don't be afraid to use your CUS words to stay safe. Stick and Glider. https://stickandglider.com/don-t-be-afraid-to-use-your-cus-words-to-stay-safe/