top of page

Noel Baba'nın Bir Gecelik Operasyonunda "İnsan Faktörleri"

9 Kas
6 dakikada okunur

Her yıl milyonlarca çocuk Noel gecesini heyecanla beklerken, Noel Baba'yı oldukça zorlu bir operasyon bekliyor. Tek bir gecede dünyanın dört bir yanına ulaşmak, milyonlarca hediyeyi doğru adreslere teslim etmek ve bütün bunları aksatmadan tamamlamak... Üstelik karşısında zamanla yarıştığı, uzun saatler boyunca çalışmak zorunda olduğu bir görev var.


Peki Noel Baba bu işi nasıl başarıyor? Kızağını uçurmaktan çok daha fazlasını yapması gerektiği açık. Yorgunluğunu yönetmesi, ekibiyle uyum içinde çalışması, çevresinde olup biteni takip etmesi ve beklenmedik durumlarda doğru kararlar vermesi gerekiyor. Bir başka ifadeyle, insan faktörlerini iyi yönetmesi şart.


Peter A. Brennan ve Rachel S. Oeppen, 19 Aralık 2020 – 2 Ocak 2021 tarihli The BMJ dergisinde yayımlanan “I believe in Father Christmas: he and his team have got the human factors approach sorted” başlıklı yazılarında bu konuyu oldukça eğlenceli bir örnek üzerinden ele alıyor. Noel Baba'nın yıl boyunca süren hazırlıklarından Noel gecesindeki yoğun çalışma temposuna kadar pek çok ayrıntıyı insan faktörleri açısından değerlendiriyorlar. Yorgunluk, beslenme, durumsal farkındalık, kontrol listeleri, ekip iletişimi ve liderlik... Aslında anlattıkları, bir havayolu operasyonunda her gün karşılaşabileceğimiz konular.


Üstelik Noel Baba'nın bazı alışkanlıklarını düşündüğümüzde, işlerin her zaman yolunda gitmediğini görmek zor değil.


Bir gecelik görev için 364 gün hazırlık

Noel Baba'nın en büyük avantajı, önemli görevi için yılın 364 gününü hazırlık yaparak geçirebilmesi. İlk bakışta oldukça rahat bir çalışma düzeni gibi görünüyor. Ancak bütün dünyanın hediyelerini tek gecede dağıtmak gibi bir sorumluluğun altına girdiğinizde, uzun bir hazırlık dönemine ihtiyaç duymanız şaşırtıcı değil.


Havacılıkta da uçuşun kendisi, operasyonun yalnızca görünen kısmıdır. Uçuş öncesinde yapılan hazırlıklar, planlamalar ve olası senaryoların değerlendirilmesi, görev sırasında verilecek kararların zeminini oluşturur.


Brennan ve Oeppen, Noel Baba'nın yıl boyunca sahip olduğu bu hazırlık süresini esprili bir ifadeyle SPA (Santa Preparation Activity) olarak adlandırıyor. Bu dönem, onun farklı olasılıkları düşünmesine ve karşılaşabileceği sorunlara hazırlanmasına imkân tanıyor. Özellikle “Ya şöyle olursa?” sorusu üzerinde durmaları dikkat çekici.


Çünkü beklenmedik bir durumla ilk kez karşılaşıyormuş gibi hareket etmek, zaten yoğun olan bir operasyonu daha da zorlaştırabilir. Önceden düşünülmüş alternatifler ise olay anında seçenekleri daha hızlı değerlendirmeye yardımcı olur.


Bir uçuş ekibinin de yalnızca planlanan uçuşu düşünmesi yeterli değildir. Hava koşulları değişebilir, teknik bir sorun ortaya çıkabilir veya trafik nedeniyle beklenen akış bozulabilir. Böyle durumlarda hazırlık aşamasında üzerinde düşünülmüş alternatifler, ekibin hareket alanını genişletir.


Ancak ne kadar iyi hazırlanırsanız hazırlanın, insan performansının sınırlarını ortadan kaldıramazsınız. Noel Baba'nın da başını ağrıtan ilk konu tam olarak bu: yorgunluk.


Noel gecesi uzadıkça performans düşüyor

Noel Baba'nın görevi, uzun saatler boyunca uyanık kalmasını gerektiriyor. Makalede, 18 saatten fazla uyanık kalmanın bilişsel işlevlerde ciddi bozulmaya yol açabileceği belirtiliyor. Hatta bu durumun, Birleşik Krallık'ta araç kullanmak için belirlenen yasal alkol sınırının iki katını aşan bir düzeydeki alkol etkisine benzer olduğu ifade ediliyor. Oldukça çarpıcı bir karşılaştırma.


Yorgunluk, insanın yalnızca kendisini uykulu hissetmesiyle sınırlı değil. Dikkati sürdürmek, bilgiyi değerlendirmek ve doğru karar vermek de giderek zorlaşabiliyor. Üstelik kişi, performansının ne ölçüde düştüğünü her zaman fark etmeyebiliyor.


Bu nedenle uzun görev süreleri ve dinlenme imkânları, havacılıkta insan performansını değerlendirirken üzerinde durulan konular arasında yer alıyor. Özellikle gece uçuşları ve yoğun çalışma programları, uçuş ekibinin fiziksel ve zihinsel kapasitesini zorlayabiliyor.


Noel Baba'nın bu noktada bir başka sorunu daha var: Evlerde kendisi için bırakılan şarap ve diğer alkollü içecekler. Yazarlar, görev başında alkol tüketmesini açıkça eleştiriyor ve bu ikramların yerine bir bardak su bırakılmasının çok daha doğru olacağını söylüyor.


Aslında sıvı tüketimi de Noel Baba'nın gözden kaçırmaması gereken konulardan biri. Vücuttaki sıvı dengesinin küçük ölçüde bozulması bile fiziksel performansı ve zihinsel işlevleri etkileyebiliyor. Ortam sıcaklığı, nem ve giyilen ekipman da sıvı kaybının hızını değiştirebiliyor. Bu yıl tam kişisel koruyucu ekipmanla görev yaptığını düşünürsek, Noel Baba'nın su ihtiyacını daha da ciddiye alması gerekecek.


Beslenme konusunda ise durum biraz daha karmaşık. Noel Baba'nın yola çıkmadan önce kahvaltı yapması olumlu bir alışkanlık. Fakat uçuş boyunca tükettiği Noel tartları ve benzeri yiyecekler aynı ölçüde başarılı bulunmuyor. Yüksek karbonhidrat ve işlenmiş gıda ağırlıklı beslenmenin açlığı gidermekte yeterli olmayabileceği, insülin seviyelerini yükselterek performansı olumsuz etkileyebileceği belirtiliyor. Daha dengeli bir beslenme düzeni tercih etmesi öneriliyor.


Burada küçük bir ayrıntı da dikkat çekiyor: Noel Baba'nın uçuş sırasında mola verebileceği zamanlar var. Özellikle boş okyanuslar ve çöller üzerinden geçtiği, iş yükünün azaldığı dönemlerde düzenli dinlenme araları vermesi, genel performansını ve kızak uçuşunun emniyetini destekleyebilir.


Yani Noel Baba'nın her an aynı tempoda çalışması gerekmiyor. Bazen en iyi performans, biraz yavaşlayıp yeniden enerji toplamakla mümkün.


Kontrol listesi var, peki iletişim nasıl?

Noel Baba'nın kontrol listeleriyle arası oldukça iyi. Hatta listelerini iki kez kontrol ettiği belirtiliyor. Bu alışkanlığı takdir etmek gerekiyor. Ancak kontrol listelerini dikkatle uygulaması, ekip içindeki iletişimin de aynı ölçüde başarılı olduğu anlamına gelmiyor.


Makalede Noel Baba'nın meşhur “Ho ho ho” ifadesi üzerinden oldukça hoş bir noktaya değiniliyor. Bu ifade çoğunlukla kahkaha anlamına gelse de Oxford English Dictionary'de şaşkınlığı belirtmek için kullanıldığı da aktarılıyor.


İlk bakışta küçük bir dil ayrıntısı gibi görünebilir. Ancak yoğun bir operasyonda iletişimin ne kadar açık olması gerektiğini hatırlatıyor. Bir kişinin verdiği mesaj, karşısındaki tarafından farklı yorumlanabilir. Bu nedenle ekip üyelerinin birbirini doğru anladığından emin olması gerekiyor.

Kokpitte de benzer durumlarla karşılaşmak mümkün. Bir talimatın verildiğini düşünmek başka, doğru anlaşıldığını bilmek başka. Kontrol listelerinin değeri de burada ortaya çıkıyor. Ancak etkili iletişim, maddeleri okuyup yanıtlamaktan ibaret değil. Ekip üyelerinin gerektiğinde soru sorabilmesi, bilgiyi teyit etmesi ve akıllarındaki tereddütleri paylaşabilmesi de gerekiyor.


Noel Baba'nın önünde bir başka zorluk daha var: Ekibi yıl boyunca sürekli birlikte çalışmıyor. Bu nedenle Noel gecesi başlamadan önce ekip üyelerinin tanışması, birbirlerinin isimlerini öğrenmesi ve olası bir kriz durumunda üstlenecekleri rolleri konuşması oldukça yerinde olurdu.


Brennan ve Oeppen, bu noktada hiyerarşinin gerektiğinde azaltılmasına da dikkat çekiyor. Ekipteki insanların kıdemlerine, görev eşleşmelerine veya fiziksel özelliklerine göre değerlendirilmemesi gerektiğini hatırlatıyorlar. Rudolph'un parlak kırmızı burnu da bu esprili anlatımın bir parçası.


Asıl mesele, herkesin ekibe yaptığı katkının değer görmesi. Bu yaklaşımın bir uzantısı da ekip üyelerinin endişelerini rahatça dile getirebilmesi. Makalede, “Santa's little helpers” (Noel Baba'nın küçük yardımcıları) ifadesinin bile küçümseyici ve ast-üst ilişkisini güçlendiren bir anlam taşıyabileceği belirtiliyor.


Burada konu, kullanılan kelimelerin ötesine geçiyor. Bir ekip üyesi, fark ettiği bir sorunu dile getirmekten çekiniyorsa önemli bir bilgi ekip içinde kaybolabilir. Özellikle kaptan pilot ile yardımcı pilot arasındaki otorite farkının bulunduğu kokpit ortamında, herkesin düşüncesini açıkça paylaşabilmesi büyük değer taşıyor.


Psikolojik Güvenlik tam da bu noktada devreye giriyor. Bir yardımcı pilotun kaptan pilotun kararına ilişkin endişesini dile getirebilmesi, bir kabin memurunun fark ettiği bir riski paylaşabilmesi veya daha az deneyimli bir ekip üyesinin açıklama istemesi, sağlıklı iletişimin doğal parçalarıdır.


Noel Baba'nın ekibindeki herkesin konuşabildiği bir ortam oluşturması gerekiyor. Çünkü bir sorun fark edildiğinde bunu dile getirebilmek, bazen sorunun büyümesini önleyen ilk adım olabilir.


Bir şeyler ters gittiğinde devam etmek zorunda değilsiniz

Noel Baba'nın durumsal farkındalık konusunda da kendisine güveni tam. Çevresinde olup biteni takip etmenin, ekip çalışmasını sürdürmenin ve önceden plan yapmanın önemini biliyor. Ancak bu, onun hiçbir zaman hata yapmadığı anlamına gelmiyor.


Yazarlar, Noel kartlarında karşılaşılan bazı örnekleri hatırlatıyor: Çatılardan düşen, bacalarda sıkışan ve durumsal farkındalığını kaybettiği açıkça görülen bir Noel Baba...


Bu örnekler mizahi olsa da arkasındaki düşünce oldukça tanıdık. Bir operasyon sırasında işler planlandığı gibi gitmeyebilir. Kişi içinde bulunduğu durumu doğru değerlendirmekte zorlanabilir veya ekip üyeleri aynı gelişmeyi farklı algılayabilir.


Böyle bir durumda yapılması gereken, hiçbir şey olmamış gibi devam etmek değil. Makalede önerilen yaklaşım oldukça basit: Bir şeyler yolunda gitmiyorsa, güvenli olduğu takdirde kızağı durdurmak, geri çekilmek ve durumu bütün ekiple birlikte yeniden değerlendirmek.

Havacılıkta da bazen en doğru karar, mevcut akışı sürdürmemektir. Kokpitteki ekip, yaşanan gelişmeleri yeniden değerlendirmek ve ortak bir durumsal farkındalık oluşturmak için zaman ayırabilir. Özellikle iş yükünün arttığı, beklenmeyen olayların yaşandığı veya ekip üyelerinin farklı değerlendirmeler yaptığı anlarda bu yaklaşımın değeri daha iyi anlaşılır.


Devam etmek her zaman ilerlemek anlamına gelmez. Bazen durmak, kontrolü yeniden kazanmanın tek yoludur. Noel Baba'nın bir gecelik görevinde de bunu hatırlaması gerekiyor. Bütün hediyeleri zamanında dağıtma baskısı, güvenli ve doğru karar verme ihtiyacının önüne geçmemeli.


Son hediyeden sonra ekip hâlâ birlikte

Noel gecesi sona erdiğinde Noel Baba'nın işi bitmiş sayılabilir. Fakat ekibin bir araya gelerek gece boyunca yaşananları değerlendirmesi, gelecek yıl için yapılacak hazırlıkların da başlangıcı olacaktır.


Hangi işler iyi gitti? Nerede zorlandık? Hangi kararlar işe yaradı? Gelecek Noel'de neyi farklı yapabiliriz?


Bu tür bir değerlendirme, havacılıkta görev sonrası yapılan debriefing uygulamasının temelini oluşturuyor. Amaç, yalnızca yanlışları bulmak değil; başarılı uygulamaları da anlamak ve ekip olarak öğrenmek.


Böyle bir toplantının suçlama ortamına dönüşmesi, insanların yaşadıklarını açıkça paylaşmasını zorlaştırır. Oysa bir sonraki operasyonun daha iyi geçmesi için ekip üyelerinin deneyimlerini rahatça anlatabilmesi gerekir.


Brennan ve Oeppen, bu sürecin sonunda bütün ekibe teşekkür edilmesinin önemini de özellikle hatırlatıyor. Noel Baba'nın başarısı, tek başına gösterdiği çabaya bağlı değil. Yıl boyunca hazırlık yapan ve o gece görev üstlenen herkesin katkısı var.


Havacılıkta da bir uçuşun tamamlanmasının arkasında pek çok kişinin emeği bulunur. Kokpit ve kabin ekiplerinden teknik personele, harekât birimlerinden yer hizmetlerine kadar farklı görevlerde çalışan insanlar aynı operasyonun parçalarıdır. Bu emeğin fark edilmesi ve takdir edilmesi, ekip kültürünün doğal bir parçasıdır.


Noel Baba'nın hikâyesi elbette bir masal. Fakat Brennan ve Oeppen'in bu masal üzerinden anlattığı konular hiç de hayal ürünü değil. Yorgunluk, iletişim sorunları, durumsal farkındalığın kaybolması, hiyerarşi ve ekip içindeki konuşma kültürü, havacılıkta her gün karşımıza çıkabilen meseleler.


Noel Baba 364 gün hazırlanabilir, kontrol listelerini iki kez kontrol edebilir ve dünyanın en deneyimli ren geyiklerinden oluşan bir ekiple çalışabilir. Yine de insan faktörlerini göz ardı ettiği anda bütün bu hazırlıklar anlamını yitirebilir.


Çünkü bir gecede dünyayı dolaşmak kadar, o gece boyunca doğru kararlar verebilmek de ekip işidir. Ve bazen bir operasyonun en başarılı anı, herkesin hızla ilerlediği an değil, bir ekip üyesinin “Bir dakika, burada bir şeyler yolunda gitmiyor” diyebildiği andır.


Yorumlar


  • Facebook
  • Twitter
  • LinkedIn
  • Instagram
  • YouTube

Gönderdiğiniz için teşekkür ederiz!

bottom of page